Kun tahlili-25

Tashqi ishlar vaziri Hakan Fidanning yaqinda Xitoyga qilgan ziyorati, Yevroosiyodagi oʻzgaruvchan strategik muhitda Turkiya tashqi siyosatining evolyutsiyasida muhim bosqich boʻldi.

2152951
Kun tahlili-25

 

 Kunt ahlili 25- qism

Tashqi ishlar vaziri Hakan Fidanning yaqinda Xitoyga qilgan ziyorati, Yevroosiyodagi oʻzgaruvchan strategik muhitda Turkiya tashqi siyosatining evolyutsiyasida muhim bosqich boʻldi. Turkiya o'zining strategik sherikliklarini muvozanatlash va ta'sirini oshirishni maqsad qilgani uchun ushbu tashrif muhim muhokamalar va tashqi siyosatga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan ta'sirlarni ko'rsatadi. Tashrif chog'ida Fidan xitoylik hamkasblari bilan keng ko'lamli uchrashuvlar o'tkazdi va ko'plab muhim masalalarga e'tibor qaratdi.Turkiya va Xitoy oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlarning asosiy jihati ikki davlatning pragmatik tashqi siyosat yoʻnalishlaridir. Turkiya doimiy ravishda “Yagona Xitoy” tamoyiliga amal qilib, Xitoyning hududiy yaxlitligi muhimligini ta’kidladi.

 Xuddi shunday Xitoy Anqara bilan diplomatik va iqtisodiy munosabatlariga ham nihoyatda pragmatik nuqtai nazardan yondashdi.

 Fidanning tashrifi Turkiyaning Xitoy bilan aloqalarida bu pragmatik yondashuvga qattiq urg'u berdi.

SETA / Xavfsizlik tadqiqoti direktori Muallif Prof. Dr. Murat Yeshiltashning bu boradagi bahosini taqdim etamiz...

Turkiyaning Xitoy bilan hamkorligi Turkiyaning “Yana Osiyo” tashabbusi deb ataladigan kengroq strategik qarashning bir qismidir. Ushbu siyosatning o'zgarishi bir nechta asosiy omillarga bog'liq. Birinchidan, bu Turkiyaning global siyosatda geostrategik o'rnini o'zgartirish istagini aks ettiradi.

Global kuch dinamikasi Osiyo tomon siljishi bilan Turkiya yangi tashkil etilgan geografiyada o'zini strategik o'yinchi sifatida ko'rsatishni maqsad qilgan.

Xitoy bilan aloqalarni mustahkamlash bu qayta yo‘nalishning tabiiy davomi bo‘lib, Turkiyaga o‘zining strategik geografik joylashuvidan foyda olish imkonini beradi.

 Ushbu yangi siyosat yo'nalishi Turkiyaning xalqaro siyosatda muxtoriyatga intilishiga ham ishora qiladi va uning G'arb ittifoqchilari bilan munosabatlarida yangi tendentsiyaga ishora qiladi. Turkiyaning Osiyoning yuksalishini tashqi siyosati va geosiyosiy strategiyasini qayta o‘zgartirishda muhim omil sifatida qabul qilishi aniq. Turkiyaning Xitoyga nisbatan qarashlari ortidagi ikkinchi harakatlantiruvchi omil esa, uning tashqi siyosatda tijorat davlatiga asoslangan yondashuvining asosini tashkil etuvchi iqtisodiy diversifikatsiya siyosatidir. Iqtisodiy o'zgaruvchanlik va barqaror o'sish zarurati bilan yuzma-yuz kelgan Turkiya, iqtisodiy sherikliklarini diversifikatsiya qilishga harakat qilmoqda.

Dunyoning eng yirik iqtisodiyotlaridan biri bo‘lgan Xitoy bilan munosabatlarning o‘rnatilishi savdo, sarmoyaviy va texnologik hamkorlik uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Uchinchi harakatlantiruvchi omil Turkiyaning mintaqaviy ta’sirini oshirish maqsadidir. Turkiyaning Xitoy bilan faol hamkorligi,

 Bu Markaziy Osiyo va Yaqin Sharqda oʻz taʼsirini kuchaytirishga qaratilgan strategik qadamdir. Turkiya Xitoyning “Bir kamar va yoʻl” tashabbusi (BRI) bilan hamohang boʻlib, mintaqaviy aloqa va iqtisodiy rivojlanishda muhim rol oʻynashi va shu orqali oʻzining geosiyosiy obroʻsini mustahkamlashi mumkin. Bundan tashqari, Turkiyaning yaqinda olib borilayotgan tashqi siyosatining asoslaridan biri bo'lgan diplomatik muvozanat akti, U Xitoy va Osiyo-Tinch okeani mintaqasi uchun o'z qarashlarini shakllantiradi. Borgan sari ko'p qutbli bo'lib borayotgan dunyoda, Turkiyaning tashqi siyosati G‘arbning an’anaviy ittifoqlarini Osiyodagi yangi sheriklik bilan muvozanatlashga harakat qiladi.

 Bu yondashuv Turkiyaga oʻzining milliy manfaatlari va mintaqaviy strategiyalarini amalga oshirgan holda murakkab xalqaro munosabatlarni yoʻlga qoʻyish imkonini beradi. Fidanning uch kunlik tashrifi chog‘ida ko‘plab muhim strategik masalalar ko‘tarildi. Ulardan eng muhimi ikki davlat o‘rtasidagi ikki tomonlama savdo-iqtisodiy hamkorlikni oshirishdir.Ikkala tomon ham iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish muhimligini ta'kidlagan bo'lsalar-da, muzokaralarda savdo hajmini oshirish, Unda asosiy e’tibor savdo to‘siqlarini kamaytirish va qo‘shma investitsiya imkoniyatlarini, xususan, infratuzilma va texnologiya sohalarida o‘rganishga qaratildi.Biroq so‘nggi yillarda qo‘shma investitsiya loyihalarida sekinlashuv kuzatilmoqda. Turkiyaning asosiy maqsadi bu sekinlashuvni bartaraf etish, sekinlashayotgan loyihalarni tezlashtirish va kechikishlarga olib keladigan to'siqlarni aniqlashdir.  Anqara shuningdek, Xitoyni ko'proq turk mahsulotlarini import qilishga va Xitoyning Turkiyaga sarmoyasini ko'paytirishga undash orqali Xitoyni qo'llab-quvvatlayotgan savdo nomutanosibligini kamaytirishga ham e'tibor qaratmoqda.

Tashrif davomida muhokama qilingan yana bir muhim masala mintaqaviy xavfsizlik masalalari bo‘ldi. Hozirgi global keskinlik va mintaqaviy mojarolarni hisobga olgan holda, xavfsizlik sohasidagi hamkorlik har ikki davlat uchun muhim ahamiyatga ega edi. Muloqotda terrorizmga qarshi kurash, Mintaqaviy xavfsizlikka tahdidlarni bartaraf etish va harbiy hamkorlikni takomillashtirish strategiyalari muhokama qilindi.

Xususan, Isroilning G‘azodagi urushi va Rossiya-Ukraina mojarosi uchrashuvning asosiy nuqtalari bo‘ldi.

Turkiya ham, Xitoy ham Falastin masalasida ikki davlat yechimini qo’llab-quvvatlar ekan, Turkiyaning Isroilga munosabati Xitoyga nisbatan radikalroq. “Bir kamar va yo‘l” tashabbusi har ikki davlat uchun strategik manfaatlarga ega.

Xitoy AQSh bilan raqobatda "Bir kamar va yo'l" tashabbusidan foydalanadi.

Xitoy “Bir kamar va yoʻl” tashabbusini AQSh bilan raqobatda global geoiqtisodiy taʼsirini oshirish vositasi sifatida koʻradi,

Turkiya bu loyihani iqtisodiy foyda olish imkoniyati va global raqobatdagi geosiyosiy o‘rnini to‘g‘rilash yo‘li deb biladi.

Turkiyaning Yevropa va Osiyo oʻrtasidagi koʻprik sifatidagi strategik mavqei uni Xitoyning “Bir kamar va yoʻl” loyihasida asosiy oʻyinchiga aylantiradi.

 Fidan va Xitoy rasmiylari, Turkiyani iqtisodiy rivojlanishni oshirishni maqsad qilgan “Bir Kemer va Yo’l” tashabbusiga yanada integratsiya qilish yo’llari haqida ham suhbatlashdi.

Tashrifning muhim masalalaridan biri Turkiyaning global siyosatda tobora muhim rol o'ynagan BRIKSga a'zo bo'lish istagi edi.

Xalqaro tizim ko'p qutbli dunyoga o'tayotgan bir paytda, BRIKS G'arb ittifoqlaridan tashqari muvozanatli munosabatlarga intilayotgan mamlakatlar uchun muqobil dunyoqarashni taklif qiladi.

Turkiyaning BRIKSga boʻlgan qiziqishi uning anʼanaviy tashqi siyosatidagi jiddiy oʻzgarishlarni anglatadi. Tashrif davomida Fidan

Uning ta’kidlashicha, BRIKS Turkiyaning iqtisodiy istiqbollarini oshirish uchun Yevropa Ittifoqiga “yaxshi muqobil” taklif qilishi mumkin.

Fidan Turkiya Yevropa Ittifoqi bilan bojxona ittifoqida qolishda davom etar ekan, BRIKS kabi platformalarda turli hamkorlar bilan hamkorlik qilish uchun yangi imkoniyatlarni o‘rganayotganini qayd etdi.

BRIKSga a'zolik Turkiya tashqi siyosatiga yangi o'lchov va munozaralar olib kelishi mumkin. Turkiya Xitoy bilan munosabatlarida pragmatik yondoshuv ko'rsatsa-da, uyg'ur masalasida ham turlicha fikrlar mavjud. Tashrif chog‘ida Fidan Xitoy hukumatini ozchilikdagi musulmon uyg‘urlarning madaniy huquqlarini himoya qilishga va ularga “o‘z qadriyatlari bilan yashashga” imkon berishga chaqirdi. Turkiya Shinjon viloyatidagi vaziyatni hal qilishda ham ichki siyosiy dinamikani, ham Xitoyga nisbatan muvozanatli yondashish zarurligini hisobga olgan holda juda ehtiyotkor tildan foydalanadi. Bu ogohlantirish, shuningdek, Fidanning X ijtimoiy tarmoqdagi akkauntida G‘arbiy Xitoydagi Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayonidagi Urumchi va Qashg‘arga qilgan tashrifi haqida nima uchun hissiyotli tvit yozganini ham tushuntirishi mumkin. Natijada Fidanning Xitoyga tashrifi muhim geosiyosiy va tashqi siyosiy oqibatlarga olib keladi.

Turkiyaning Xitoy bilan aloqalari global siyosatdagi strategik muvozanat harakatini aks ettiradi.

NATO aʼzosi va Yevropa Ittifoqiga aʼzolikka nomzod davlat sifatida Turkiyaning Xitoy bilan yaqin aloqalari koʻp qirrali tashqi siyosat yondashuvini ochib beradi.

Xitoy bilan iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash Turkiyaning savdo hamkorlarini diversifikatsiya qilish, an’anaviy G‘arb bozorlariga qaramlikni kamaytirish va iqtisodiy risklarni yumshatishga qaratilgan strategik qadamdir.

 Bundan tashqari, Turkiya Xitoy bilan aloqalarini chuqurlashtirish orqali Markaziy Osiyo va Yaqin Sharqda oʻz taʼsirini kuchaytirish salohiyatiga ega. “Bir kamar va yo’l” tashabbusi doirasidagi hamkorlik Turkiyaning mintaqaviy kuch sifatidagi rolini kuchaytirishi mumkin.

SETA / Xavfsizlik tadqiqoti direktori Muallif Prof. Dr. Murat Yeahiltashning bu boradagi bahosini taqdim etdik...

 

 

 

 

 



Aloqador xabarlar