Kun tahlili 27- qism

Avvalgi maqolamizda Turkiyada Xitoyga doir oldingi maqolamizda, Turkiyada Xitoy ustidan tartibsizliklardan zikr etgan edik. Angaradagi Xitoy elchixonasining taklifi Iramning  tashkillashtirishi bilan xitoyga  amaliy  sayohat nazariyasini bahamlashgan edik

Kun tahlili 27- qism

 

 

Avvalgi maqolamizda Turkiyada Xitoyga doir oldingi maqolamizda, Turkiyada Xitoy ustidan tartibsizliklardan zikr etgan edik. Angaradagi Xitoy elchixonasining taklifi Iramning  tashkillashtirishi bilan xitoyga  amaliy  sayohat nazariyasini bahamlashgan edik. Qolgan  joyimizdan  davom etamiz.

Anqara Yildirim Beyazit universiteti siyosiy fanlar fakulteti dekan Prof. Dr. Kudrat Bulbulning mavzuga doir fikr va mulohazalarini havola qilamiz.

 

Ikki o’lka va Turkiyada chizilgan chegaralarini yirtib tashlash  sa’y- harakati: Xitoy va Turkiya o’rtasida juda chuqur tarixiy, madaniy tajriba mavjud bo’lib, faqat 20- asrda bu tarixiy tajriba va roliga  katta nisbatda chek qo’yilgan ikki o’lka hisoblanadi. Kutilganlardan  farqli o'laroq, har ikkisi ham G'arb mamlakatlaridan ko'proq globallashuv jarayonlaridan foydalanmoqda.  

20-asrda  ular uchun  chizilgan chegaralarni yirtib tashlashga harakat qilishmoqda. Turkiya buni oshkor amalga oshirar ekan, Xitoy yana ham sokin va chuqur ravishda amalga oshirmoqda.

Ikki mamlakatning  cheklanishi va bir- biriga bo’lgan ehtiyoji : Turkiya ham Xitoy kabi  tez o'sib bormoqda, kelgusi yillarda dunyodagi bir necha yirik iqtisodiyot ichida  faol mamlakatlar orasida zikr etilmoqda. Xitoy ham  Turkiya  ham global saviyada  katta rol o'ynash uchun sa’y- harakat qilmoqda. Global aktyorlar tomonidan cheklash muammosi bilan duch kelmoqda.  Global aktyorlar bilan bir tomonlama emas  muvozanatli munosabatlar o'rnatishga intilayotgan  ikki o’lka sifatida o’xshash strategik qiyinchiliklar bilan duch kelmoqda.  Ikki mamlakat tabiiy resurslar nuqtai nazaridan tashqi resurslarga qaramli . Har ikki mamlakat o'zlariga qarshi bosim siyosatini muvozanat lashtirish uchun ko'p tomonli strategik ittifoqlarga muhtojdir. Ikkala mamlakat ham bir qancha global o'zgarishlarga o'xshash pozitsiyalarni egallashayotgani ko'rinib turibdi: har ikkala mamlakat ham AQShning sanksiyalar va tahdidlar bilan tahdid ostida, AQSh   yo'naltirgan  Yaqin Sharq siyosatini qabul qilmasliklari va ular ishlab chiqaradigan mahsulotni  sotadigan  davlatlar bo’lishi,  Shu bois Yaqin sharq  bilan bir qatorda Yaqin sharqda mahsulot sotish uchun  urushga emas tinchlik va barqarorlikka  ehtiyoj  bordir. Yuksalgan aktyorlar bo’lgani uchun o’z ichiga bekinib qolish  emas ochiqlik siyosat yuritib o’zlari duch kelayotgan dollarlarni ishlatish natijasida kelib chiqqan inqirozni bartaraf etish uchun milliy valutalardan foydalanishga harakat qilishadi. (Xitoy- Rossiya o’rtasida milliy pul birliklaridan foydalanish uchun bir bitim imzoladilar.

Prezident Erdo’g’anning Xitoydagi “ Global Timesga yozgan maqolasida ma’lum qilganidek, yangi bir jahon tizimi tashkil etilishi  uchun ikki

 O’lkaning hamkorligi juda muhim. Barcha bu hamkorlikning  potensiali uchun har ikki o’lka o’rtasidagi muammolarni ochiq- oydın muhokama  qilish majburiyatimiz.

Uyg'ur masalasi yoki  katta  bir strategiyaning zarurligi:

Turkiyadan Xitoynimng  taklif qilishi yoki normal sayohat maqsadli barcha safarlarda  Xitoyning Uyg’ur Turklari mavzusida juda sezgir ekanlarini  shu bois hech qachon bu mavzudan bahs  etmasligimiz borasida bizni  ogohlantirgan edi. Ushbu  ogohlantirishlar  menga ma’noli kelmagan edi. Juda sezgir bir mavzu mavjud  ekan  bu mavzuni gapirmaslik, ko’rmasdan kelish qanchalik haqiqat edi? Ushbu sun'iylik qanday barqaror bo'lishi mumkin? Bundan tashqari, agar mavzu juda sezgir bo'lsa, bu haqda gapirmasdan davom etiladimi? Kutganidek bo’ldi. Har to’rt masaladan birida bu mavzu kun tartibiga keldi. Ko'pincha Xitoy delegatsiyalari, ba'zan bizning delegatsiyamiz tomonidan. Ajablanarlisi shundaki, bu borada Xitoy tomoni, bizdan  juda ham sezgir hisoblandi.  

Ko'pincha Xitoy delegatsiyalari, ba'zan bizning delegatsiyaimiz. Ajablanarlisi shundaki, bu borada Xitoy tomoni, bizdan yana ham juda sezgir  ekanlarini  kuzatdim. Bizning tomon masalani qanday ko’rganini bilamiz.

Xitoy tomoni bu masalani qanday qabul qilganini ko'rishimizga yordam berdi. Xitoy tomoni buni G'arb davlatlari  bizning faoliyatlarni   to'xtatish uchun  davomli avj oldirgan bir masala sifatida ko’rmoqdalar. Uyg'urlarni  bu davlatlar ularga qarshi  foydalanganini o’ylamoqdalar.  Bu ularning ichki masala ekanini va Turkiya ham Xitoyning ichki ishlariga aralashmasligi kerak deb  ifoda etmoqdalar. G’arblik o’lkalar o’zlarini parchalash tashabbusini Turkiya  himoya qilmasligini istamoqdalar. Uyg’ur  masalasi Turkiya Xitoy aloqalari jihatidan juda  muhim bir mavzu. Uyg’urlar bilan aloqali Turkiya bilan G’arb o’lkalarining Pozitsiyalari bir- biridan butunlay farqli. Ba'zi g'arb davlatlari uyg'urlarni Xitoyning rivojlanishiga to'sqinlik qilish uchun ram sifatida ishlatishlari mumkin. Rossiyada bo'lgani kabi Qrim muammosidek. Ushbu mamlakatlar uchun uyg'urlar gumanitar jamoa bo'lishdan  tashqari  o'z raqiblariga zarar yetkazishdan tashqari hech qanday  bir ma'noga ega emaslar.Biroq Turkiyaning uyg'urlarga qiziqishi, tarixiy, madaniy va qarindoshlik munosabatlar bilan bog'liq. Turkiyaning boshqa o’lkalarda ham  urug’dosh va qarindoshlari mavjud.  Turkiyaning bu jamiyatlar bilan aloqasi  bir tanlov emas  Turkiyaning munosabatlari, unga  tarixda  yuklagan  katta bir  mas'uliyatdir. Turkiyaning bu mamlakatlardagi urug’doshlardan   umidi , bu jamoalar, ijtimoiy, madaniy, gumanitar, ular yashayotgan mamlakatning  rivojlanishiga hissa qo’shish.Turkiya, Bolqon, Rossiya, Yaqin Sharq, Eron va  boshqa  mamlakatlar bilan aloqalarini yaxshilash uchun  buni bir  fursat sifatida ko’rmoqda.

Turkiya Uyg’urlarga hech qachon ba’zi o’lkalarning  masalaga qaragani kabi qaramas.Shu bois Turkiyaning bu o’lkalar kabi bir kun tartibi yoki maxfiy maqsadi ham yo’q.

Mushtarak faoliyat guruhi: Uyg‘urlarni o’zlariga qarshi foydalanadigan sezgirligiga qarashi Xitoyning qo’lini kuchaytiradigan belki yagona o’lka Turkiyadir. Xitoyning yana oshkoralik siyosat yuritishi,  Turkiya bilan yana yaqin hamkorlik qilishi, o’ziga qarshi izlanadigan siyosatlarni ta’sirsiz holga keltiradi.  Bu doirada ikki o’lka uzoqdan bir- biriga  qarshi shubha bilan qarash o’rniga   yaqin hamkorlik qilishlar darkor.

 Bu  doirada Uyg’ur hududi birinchi o’rinda bo’lib, Xitoy bilan Turkiya o’rtasidagi muammolarni yechishga mushtarak bir faoliyat guruhi tashkil etilishi mumkin.

Boshqa tomondan, Uyg’ur hududida sodir bo’lganlarni ko’rmasdan kela olmaymiz. Ko’rmasdan kelish siyosati  zotan tuzuk bir aloqa tashkil  etish  ham mumki emas. Aks holda, naXitoy, na Turkiya  na ham Yevropa Uyg'urlarga  hissa qo'shishi mumkin. Avvalo, Turkiya- Xitoy aloqalariga doir strategik bir nazariyamiz bo’lishi kerak. Uyg’urlar Turkiya- Xitoy aloqalarining bir parchasi bo’lishi kerak. Barchasi emas  ayniqsa bu mavzuda, tomonlarning yaqin hamkorlik faoliyati va strategik bir qarash bilan  muvaffaqiyat  ta’min etishi mumkin.

Natijada, Xitoyning iqtisodiy jihatdan  o’sishi, texnologk  rivojlanishi, dunyoda borgan sari oshgan e’tibori va Turkiya bilan potensial hamkorlik sohalarini ko’rmasdan kelinmas. Rad etsalar ham, Xitoy superkabir bo'lish yo'lida. Xitoy siyosati, xalqaro munosabatlar, iqtisodiyot, sotsiologiya, madaniyat, fuqarolik va harbiy texnika va boshqa davlat institutlari, universitetlar, ilmiy markazlar, xususiy sektor va boshqa sohalarda mutaxassislarni tayyorlash zarurligi  juda ham aniq

Yo'lning boshida ekanimizni bilgan holda, bizning mamlakatimiz va uning vakillik qilgan  global davrda muhim rol o'ynashimiz uchun  biz Xitoy bilan munosabatlar va strategik hamkorlik masalalari haqida xabardor bo'lishimiz kerak.

Anqara Yildirim Beyazit universiteti siyosiy fanlar fakulteti dekan Prof. Dr. Kudrat Bulbulning mavzuga doir fikr va mulohazalarini  e’tiboringizga  taqdim edik.

 

 

 

 

 


Tanlangan kalimalar: Aloqalari , Xitoy , Turkiya

Aloqador xabarlar