Turk dunyosiga bag’ishlangan umr-27

Bugun biz sizlarga yetuk hikoyanavis, shoir, turk adabiyotining ziyolisi, turk qissalarining asoschisi O‘mer Seyfettin haqida so‘zlab beramiz.

2158427
Turk dunyosiga bag’ishlangan umr-27

 

OMER SEYFETTİN

Bugun biz sizlarga yetuk hikoyanavis, shoir, turk adabiyotining ziyolisi, turk qissalarining asoschisi O‘mer Seyfettin haqida so‘zlab beramiz.

O‘mer Seyfettin Milliy adabiyot davrining yozuvchi, ustoz, askar va hikoyachi bo‘lib, voqea-hodisalar janrida yozgan va hozirgacha 170 ga yaqin hikoyasi bor.

Yozuvchi 1884-yil 11-martda Balıkesirning Go‘nen shahrida tug‘ilgan va o‘qishni Go‘nendagi mahalla maktabida boshlagan. Keyinchalik otasining ishi tufayli Istanbulga ko‘chib o‘tdi.

U dastlab Mekteb-i Usmoniyda, 1893 yilda esa Harbiy veterinariya o'rta maktabida o'qigan. Maktabni tamomlagach, Kuleli harbiy litseyiga o‘qishga kirgan.

Keyin Edirne harbiy tayyorgarlik maktabiga ko'chirildi va davom etdi. Ilk adabiy asarlari Edirnada boshlangan. 1900 yilda maktabni tugatgan O'mer Seyfettin Istanbulga qaytib, Mekteb-i Harbiye-i Shahaneni boshlagan.

Faoliyatini Kushadasi piyoda askarlari batalyonida boshlagan, Saloniki va Bitola shaharlarida xizmat qilgan. U ikki yil davomida Bolqondagi chegara aholi punktlarida jinoiy guruhlarni kuzatish bilan shug'ullangan. 31-mart voqeasini bostirish uchun Istanbulga kelgan Harakat armiyasida ham qatnashgan.

Keyinchalik Istanbuldagi siyosiy muhit tufayli harbiy xizmatni tark etdi. Ziyo Goʻkalpning tashviqi va Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasining tovon toʻlashi bilan qoʻshinni tark etdi.

Doim adabiyotni sevganligi uchun 1911-yili Ittifoq va taraqqiyot komitetining moliyaviy yordami bilan chiqqan Gench Kalemler jurnalida “yangi til” harakatini boshlatadi. Maqolalari Istanbul va Salonikida chiqadigan turli jurnallarda taxalluslar bilan chop etiladi.

 1912 yilda Bolqon urushi boshlanishi bilan u birinchi leytenant unvoni bilan G'arbiy armiyaga qo'shildi va yunonlar tomonidan asirga olinadi. Asirlikda bo'lganida, u o'qish va yozish orqali yozuvchi hayoti uchun muhim bo'lgan tajribani  orttiradi.

O‘sha davrda yozgan hikoyalarini “Turk yurdu”da chop ettiradi. 1913-yilda asirlikdan keyin Istanbulga qaytib keldi.

O'mer Seyfeddin 1914 yilda ikkinchi marta harbiy xizmatdan voz kechdi. “Turk so’z” jurnalining bosh muharriri etib tayinlandi; U bu yerda turkiy tafakkur vakili sifatida maqolalar yozgan.

Hikoya va maqolalari “Yeni Mejmua”, “Shair”, “Deniz”, “Buyuk Mejmua”, “Yeni Dunya”, “Diken”, “Turk Kadını” kabi jurnallarda, “Vakit”, “Zaman”, “İfham” gazetalarida chop etiladi.

 Uning hayotidagi salbiy holatlar uning sog'lig'ini yomonlashtiradi. U 1920-yilning fevralida karavotga yiqilib, 1920-yil 6-martda 36 yoshida vafot etdi.

O‘mer Seyfiddin hikoyachi sifatida shuhrat qozongan bo‘lsa-da, adabiyotga she’riyat bilan kirib kelgan faqat 1911 yildan keyin tilda sezilarli o'zgarishlar kuzatildi.

Uning tilni soddalashtirish g'oyasi bilan yozilgan aniqroq she'rlari zavq bilan o'qildi. Ko'rinib turibdiki, uning hikoyalarida realizm ko'p jihatdan ta'sirlangan.

 Jamiyat tomonidan hozirgacha sevib o‘qiladigan hikoyalaridagi mavzular asosan hayotdan olingan. U o‘z mavzularini kundalik hayotdan, bolalik va harbiy xotiralardan, tarixdan, xalq hazillaridan, va rivoyatlardan oladi.

 “Ijtimoiy hayotdagi buzilishlar, milliy tuyg’ular, Onado’li xalqining yashash sharoiti, Bolqon turklariga qilingan zulmi” asarlarida birinchi o’rinda turadi.

 U hikoyalar orqali milliy ongni uyg‘otmoqchi bo‘lgan. Jumladan, u “Turk ideali” asarida yoshlarga turk  ongni singdirish, ularni turk millatining buyukligiga ishontirish tamoyilini o‘z oldiga qo‘ygan.

U turk idealining xalqlar g‘oyalari ichida tutgan o‘rnini tushuntirib, yoshlarga qanday qilib turk millatchisi bo‘lishni o‘rgatishga harakat qildi. O’mer Seyfettinning millatchilik tushunchasi qon va irq birligiga asoslanmagan.

 Uning fikricha, shaxslarni millat sifatida birlashtiruvchi eng muhim unsurlar til va din birligidir. Binobarin, O‘mer Seyfettinning fikricha, “Bir shaxsning turk bo‘lishi uchun turkchani bilishi, musulmon bo‘lishi, turk tarbiya va urf-odatlar bilan yashashi kifoya...

“Bu tushuncha bilan quyidagi iqtibos mashhur: “Turk millati uygʻonib, birlashsa, musulmon olami yuz millionlik kuchli xizmatkorga ega boʻladi...

Islom  va turklikning uygʻonishi bilangina asirlikdan qutuladi!”.

U o‘zining bir qancha hikoyalarini ijtimoiy va siyosiy masalalar bo‘yicha o‘z fikrlarini ifodalash uchun yozgan.

 II. Konstitutsiyaviy monarxiyadan keyingi hikoyalarida jamiyatni yo'naltirish harakatlari seziladi. Hikoyalarida u turk tarixidan olgan, ideal inson sifatida qaragan “qahramon” tipini taqdim etadi.

Uning so‘zlashuv tilidan foydalanishi hikoyalariga jonli va ta’sirchan xususiyat berdi. U hikoyachilikni turk adabiyotda kasbga aylantirgan.

Hikoyalarining sevilishining sabablaridan biri ularning sodda tilda yozilganligidir. Shunga ko'ra; eski til o'lik tildir; Arab va fors qoidalari turkcha tartibni buzdi; Tildagi xorijiy qoidalarni yo'q qilish kerak; Xalq tiliga o‘rnashib qolgan arab va fors so‘zlaridan voz kechmaslik; Yozma til uchun Istanbul turkchasini asos qilib olish kerak.

 Bu g‘oya yo‘lida umrini turk tili va adabiyotiga bag‘ishlagan O‘mer Seyfettinning turk tilining soddalashuvida katta hissasi bor.

O'mer Seyfettin 170 ga yaqin hikoya yozgan va asarlari 60 tilda nashr etilgan. Yozuvchining kitoblari İsh Bankasi ultur Yayınları, Parıltı Yayınları, Yapı Kredi Yayınları kabi ko'plab nashriyotlarda nashr etilgan.

Bugun biz turk qissachiligining asoschisi shoir O‘mer Seyfettin haqida qisqacha ma’lumot berdik.

TRT Turkiya Ovozi radiosida Nazgul Qodirova tomonidan tayyorlangan “Turk dunyosiga bag’ishlangan o’mrlar” dasturini taqdim etdi. 

 

 

 



Aloqador xabarlar