iran – amérika sürkilishi

küntertip we analiz (02)

iran – amérika sürkilishi

iran – amérika sürkilishi

iran – amérika sürkilishi

(murat yéshiltash)

iran amérika sürkilishi؛ qasim sulaymanining baghdatta amérika teripidin öltürülishi we iranning iraqtiki amérika bazilirigha hujum qilishi bilen téximu yuqiri pellige chiqti. iran inqilab muhapizetchiliri qisimlirigha qarashliq quddus armiyesi qomandani qasim sulaymani iranning yéqinqi mezgildiki rayonluq siyasitining umurtqisi hésablinatti. sulaymani ereb qozghilangliri bashlanghandin buyan iranning chégra sirtidiki herbiy heriketlirige mesul kishi süpitide aldinqi pilangha chiqqan bolup, liwan, suriye, iraq we yemende aktip rol oynighan idi. u shie militanlirining rayondiki toqunushlargha aktip qatnishishini orunlashturghan kishi idi. buningdin bashqa yene, liwandin yemengiche barliq shie miltanliri üstide kontirolluqini ishqa ashurup, iranning ichki siyasitide diniy rehber hamanéydin hetta pirézidént ruhanidinmu üstün qollashlargha érishken boldi. sulaymanining oynighan rolliri we üstige alghan wezipilerge qaralghinida, uning ölümi iranning ulini tewritidighan drijide bir yérikchilik bashquchni bashlatqan boldi. 

töwende siyaset, iqtisad we jemiyet tetqiqatliri fondi jemiyiti diréktori shundaqla yazghuchisi dotsént doktor murat yéshil tashning mesilige munasiwetlik anilizini diqqitinglargha sunimiz:

**** *** **** ***** ***** ***** ***

sulaymanining öltürülishi we arqidinla iran qayturghan qattiq jawab, ottura sherq siyasitining 2020yilida téximu jiddiy bolidighanliqini ispatlaydighan ehmiyetke ige. iran amérika sürkilishi ikki döletning biwaste urush qilishigha seweb bolamdu yaki bolmamdu? bu téxi éniq emes. lékin her ikki aktiyor otturisida uzundin béri dawmlshiwatqan yépiq urushning téximu chongqurlishidighanliqi melum. 

iran hökümiti sulaymanining öltürülishidin kéyin intiqam qesimi ichti we qisghine waqitta bu qesemge emel qilghanliqinimu körsetti. uzundin buyan qéyin künlerni bashtin kechüriwatqan iran xelqimu téhran kochilirida intiqam qesemlirige mas shoarlarni towlashni dawamlashturmaqta. baghdat kochiliridimu sulaymani bilen birge öltürülgen muhendisining intiqamini élish shoarliri towlanmaqta. hetta yéngi qurulghan kichik qoralliq teshkilatlar, her ikkisining intiqamini élishqa qesem ichken körünüshlirini tarqatti. iraq parlaméntimu amérika eskerlirining iraqtin chiqip kétishi üchün alahde qarar maqullidi we hökümetke buni ijra qilish wezipisini tapshurdi. uzundin buyan ichki toqunush we siyasiy malimanchiliqni bashtin kechüriwatqan iraqning emdi bu mesilining ichidin zadi qandaq chiqalaydighanliqi chong bir soal belgisi. iraq héch bolmighanda, amérika iran sürkilishining we riqabitining iraqni weyranchliqqa tiqip qoyuwatqanliqini bilip yetti. biraq qolidin héch nerse kelmeywatmaqta. «amérikamu emes, iranmu emes, musteqil iraq» chüshnchisini emelge ashurulaydighan séhirlik formiladin mehrum ehwalda turmaqta.

*** *** ** **** ***** * *****

 

iran hökümiti bolsa, intayin jiddy weziyetlerde yighilidighan dölet xewpsizlik aliy kéngishini amérikagha qandaq taqabil turush heqqide yighingha chaqirdi. hamanéymu yighingha qatnashti. iran döliti barliq jamelerning gümbezlirige shielikning küchlük sémwoli hésablinidighan qizil renglik bayraqlarni asti. iran hökümiti yene, iranning yadro pirogrammisigha alaqidar xelqara kélishimlerge emel qilmaydighanliqini we oran suyuqlandurushni dawamlashturidighanliqini jakarlidi. bu arqiliq amérikagha intayin éghir jawab qayturidighanliqini tekitlidi we amérikaning iraqtiki bazilirigha hujum qilip jawab qayturghanmu boldi. lékin bu jawab sulaymanining öltürülishige qayturulghan toluq jawab bolalamdu? hazirche bu heqte bir nerse déyish tes. amérikaning buninggha qandaq jawab qayturidighanliqi tolimu muhim rol oynaydu.

*** ** **** ****** **** ****

sulaymanining öltürülishi ottura sherqte goya chong dawalghush peyda qildi. barliq aktiyorlar buningdin kéyin némiler bolidighanliqigha dair texminlerni qilishmaqta we bu texminlerge köre pilan tüzüshmekte. türkiye hazirche uttura sherqte mötidillik chaqiri élan qilghan birdin bir dölet bolup qaldi. israiliye sulaymanining öltürülishidin intayin xoshal. seudi erebistan bashtinla sulaymanini qoli qangha boyalghan kishi dep qaraytti, hazir téximu xoshal boldi. biraq iranning qayturidighan jawabining seudi erbistanghimu yüzlinip qilishidin qorqmaqta. paris qoltuqining kichik döletliri bolsa, qattiq ikkilinish ichide.

xelqara jamaetchilik sükütini dawamlashturmaqta. qayturghan inkasliri tolimu adettikiche.   amérika urushqa kökrek kirgendek körünüsh bilen birge jiddiychilikni töwenlitip, iranni qaytidin üstelde olturghuzushning koyida. nöwette urush chiqamdu yaki chiqmamdu. bunisi éniq emes. lékin 2020yilining ottura sherqqe nisbeten téximu jiddiychilikler ichide ötidighanliqi melum.

 


خەتكۈچ: küntertip we analiz

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر