mesile osmanli impériyesini tenqid qilishmu?

osmanli impériyesi yolgha qoyghan tinchliq siyasiti.

mesile osmanli impériyesini tenqid qilishmu?

mesile osmanli impériyesini tenqid qilishmu?

türkiye awazi radiyosi: bezide heqliq bolghan teqdirdimu  saqliniwatqan mesililerni hel qilghili bolmaydu. osmanli impériyesi qaldurghan mirasmu ene shundaq mesililerdin biridur. osmanli impériyesige qandaq qarash daim dégüdek talash – tartish qiliniwatqan bir mesilidur. yéqinda liwan pirézidénti maykél ewn «liwan qurulghanliqining 100 – yilliqi» ni xatirilesh murasimida qilghan sözide, firanssuzlarning yardimige tayinip musteqil bolghanliqlirini eskertish bilen bir waqitta, osmanli impériyesige «dölet térrori» yürgüzüsh bilen bohtan chaplidi. bundaq ehwallar pat - pat gherb edebiyatida we bezi ereb ellirining dereslik kitabliridimu közge chéliqidu.

uda 600 yil höküm sürgen bir impériye we uning  yolgha qoyghan siyasetlirini elwette köp jehettin tenqid qilish mumkin. emma jahangir döletlerge oxshashla osmanli impériyesinimu ishghalchiliq, oxshimighan kimlikler we medeniyetlerge bésim ishlitish bilen eyiblesh osmanli impériyesige ochuq - ashkara halda bohtan chaplighanliq bolidu. türkiyede beziler, osmanli impériyesini oxshimighan milletlerge qarita assimilyatsiye siyasiti yürgüzmigenliki üchün tenqid qilmaqta. ularning qarishiche, eger shundaq siyasetni yolgha qoyghan bolsa, osmanli impériyesi höküm sürgen térrotériyelerde nöwette téximu köp türkler we musulmanlar yashighan bolatti. engliye we firansiye teripidin bashqurulghan milletlerning bügünki künde bu ellerge téximu köp oxshaydighanliqi nezerde tutulghinida, bu qarash asassizmu emes, elwette. shundaqtimu, shuni alahide tekitlep ötüsh kérekki, osmanli impériyesining bundaq bir siyasetni yolgha qoymasliqi, uni jahangir döletlerdin alahide perqlendüridighan alahidiliklerdin biridur.

osmanli impériyesi yolgha qoyghan tinchliq siyasiti

osmanli impériyesi uzun yillar hakimiyet yürgüzgen jughrapiyeler bügünki künde goya qan kölige aylinip qaldi. osmanli impériyesi ottura sherq, balqan rayonliri we afriqa qitesini uzun yillar tinchliq ichide, hetta bügünki kündimu yetkili bolmaywatqan köp menbelik, oxshimighan din, medeniyet we dinlargha hörmet qilish asasida bashqurghan. buning eng yarqin ipadisi, osmanli impériyesi hakimiyiti astidiki waqtida, osmanli impériyesi térrotériyesidiki barliq oxshimighan milletlerning öz tili, medeniyiti we dinigha asasen yashiyalishi, osmanli impériyesining chékinishidin kéyin bolsa özlirining alahidiliklirini eynen dawam ettürelishidur.  

osmanli impériyesining xush péilliq hem keng qorsaq siyasiti xelqara munasiwetlerde «osmanli impériyesining tinchliq siyasiti» teriqiside yad étilidu. osmanli impériyesi ishqa ashurghan köp menbechilikning qedir – qimmitini, amérikining keshp qilinishidin kéyin yerlikler duch kelgen muamile, yerliklerning dini we tilining yoqilishi؛ engliyening töwen hindistan chong quruqluqida peqet 150 yilla hakimiyet yürgüzgen bolushigha qarimay, bu jaylarda qurulghan döletlerning resmiy tillirining ingilizche bolushi bilen sélishturghanda, osmanli impériyesining hakimiyet sistémisini téximu yaxshi chüshengili bolidu.

bezilerning ilgiri sürginidek, eger  osmanli impériyesimu köpligen gherb ellirige oxshashla bésim siyasitini yolgha qoyghan bolsidi, liwan pirézidéntining ismining «maykél ewn» bolushi we xiristiyan qalalishi intayin qiyin idi. özige oxshashla hem liwanliq hem xiristiyan bolghan, hemde köpligen eserlerning yazghuchisi bolghan amin maalofning «jahangir döletler bilen osmanli impériyesining siyasetlirige sélishturush asasida nezer» dégen uqumnimu bildüridighan munu sözliri, uning dölitining pirézidéntigha bergen jawabqa oxshaydu:

«héchqandaq bir dinni xush péilliqtin ayrip qarighili bolmaydu, emma bu ikki <reqib> dingha netije étibari bilen nezer tashlighinimizda, islam dinini aldinqi orungha qoyushqa toghra kélidu. eger ejdadlirim, musulman qoshunliri teripidin pethi qilinghan bir dölette xiristiyan bolushning ornigha, xiristiyanlar teripidin pethi qilinghan bir dölette musulman bolghan bolsa idi, ularning étiqadini saqlap, 14 esir boyiche yéza – qishlaqlar hem sheherlerde yashiyalishi mumkin bolmighan bolatti. mesilen, ispaniyediki musulmanlarning aqiwiti qandaq boldi? sijilyadiki musulmanlarning aqiwitichu? hemmisi yoqilip ketti. birmu kishi qalmighangha qeder qetl qilindi, sürgün qilindi, yaki mejburiy xiristiyan qiliwétildi.»

israiliyelik tarix penliri piroféssori yéqinqi mezgillerdiki meshhur yazmiliri, yuwal noah hararining «‹höriyet› géziti» diki söhbet xatirisimu, osmanli impériyesining tinchliqperwerlik we xush péilliqni chiqish nuqta qilghan halda siyaset yürgüzgenlikini ispatlap bermekte:

«ottura esir yawropasi heqqide toxtalghanda, xush péilliqtin söz achqili bolmaydu... 1600 – yili parizhda hemme adem katolik idi. bir protéstan sheherge kirgen haman derhal öltürületti. londonda bolsa hemme adem protéstan idi. bir katolik sheherge kirgen haman  derhal öltürületti. héchkim musulmanlarni xalimaytti... halbuki, del shu mezgillerde istanbulda oxshimighan mezheplerge mensup musulmanlar, katoliklar, ermenler, ortodokslar, rimlar, bulgharlar inaq we shad – xuramliq ichide yashaytti.»

tarixni melum bir pilanning birer wasitisigha aylanduruwélish yaki osmanli impériyesi térrotériyesini parchilashni dawamlashturush...

osmanli impériyesige chaplanghan bohtanlargha qarita yuqirida tilgha élinghan shekilde, yaki bashqa shekillerde jawab bérish mumkin. emma asasliq mesile bu emes. mesile jahangirlikning «bölgin, parchilighin, bashqurghin» istiratégiyesidur. esirlerche parchilinishning aldini élishta we tinchliq ornitilishta eng muhim qimmet ölchimi bolghan islamning, hazirmu oxshash shekilde eng asasliq bir qimmet ölchimi süpitide qobul qilinip qilinalmasliqidur.

osmanli impériyesining parchilinishidin kéyin osmanli jughrapiyesidiki eller (balqan, ottura sherq rayonliri we afriqa qitesi) ningmu dawamliq parchilinishi nishan qilinghan. mikro sewiyede shekillendürülgen étnik, diniy, medeniyet, milletchilik qatarliq yéngi kimlikler arqiliq bu jughrapiye téximu keng dairide parchilanmaqta. bu jughrapiyediki toqunushlarning, yéngi chégra liniyeliri sizip chiqish pilanlirining uqumi del mushu. bu dairide tarixni jahangirlikning nishanigha yétish wasitilirigha aylandurush pilanlanmaqta. bu ehwalda, «tarixiy hadisiler heqqide yekün chiqirishni tarixshunalargha qaldurayli» dése, héchkim qulaq salmaydu. hemme nersini öz nishanigha yétishning wasitisigha aylanduruwalidighan jahangirlikni «nishanidin waz kéchidu» dep oylash mumkinmu?

undaqta, qandaq qilish kérek?

shu wejidin, osmanli impériyesi qaldurup ketken mirasning qimmitige yétish, hergizmu ötmüshte qalghan bir nersining, yaki kechmishning qimmitini bilish emestur. eksiche, hazirqi dewrge we kelgüsige qarita yölinishini belgileshtür. siyasiyonlarning muhim bir qismi yuqturuwalghan gherblishish wirusi sewebidin, osmanli impériyesi we jumhuriyet dewridiki ziyaliylarning bu heqte sinaqtin muweppeqiyetlik halda öteligenlikini éytish mumkin emes. gherblishish arqiliq öz xeliqidin, örp – adetliridin, qimmet ölchemliridin ayrilip qalghan ziyaliylar we siyasiyonlar, gherbte otturigha chiqirilghan we osmanli impériyesini parchilighan pikirlerning tayanchigha aylinip qalghan.

bügünki künde, osmanli jughrapiyesidiki bashqa döletlerning gherblishish elgikidin  ötken ziyaliyliri we siyasiyonlirining osmanli impériyesi we öz xelqige bolghan qarishimu buningdin perqliq emestur.

halbuki, balqan we ottura sherq rayonliri, afriqa qitesining nöwettiki weziyiti ilgirikidin anche perqlenmeydu. nöwette bu döletler téximu köp parchilinish tehditige duch kéliwatidu. öz tarixi, öz xelqi we örp – adetlirige yatlashqan ziyaliylar we siyasiyonlarning qilidighan ishi öz döletlirini téximu köp parchilinishqa duchar qilish boluwatidu. shu wejidin, jahangirlikning melum meqsetler yoshurunghan nishanlirining mahiyitini chüshinip yétip, ötmüshke, künimizge tarixi, xelqi we rayoni bilen tinchliq asasida bir gewdilikni chiqish nuqta qilghan halda nezer tashlashqa toghra kélidu.

akadémiklar, ziyaliylar, alimlar, jamaet erbabliri, siyasiyonlar, herbir rayonning eqil parasetlik zatliri ortaq angni merkez qilip, tarixning jahangirlikning melum nishanigha yétish wasitisigha aylandurulushigha, rayonning téximu köp parchilinishigha qarshi chiqishi lazim. jahangirlikning siyasiy nishanliri nezerdin saqit qilinip, peqet öz penjirisidinla nezer tashlimasliq kérek. rayon sirtidin kelgen parchilighuchi emes, téximu köp öz tarixidin, enenisidin, medeniyitidin bibaha göhlerlerni tutqa qilip, bir gewdileshtürgüchi pikirler heqqide oylinish lazim. undaq bolmaydiken, rayon döletliri we xelqliri, téximu köp parchilinip, özara düshmenge aylinip kétidu, téximu köp perishanliq kochisigha kirip qélip, öz alahidilikini yoqitip qoyidu, shuning bilen, asanla jahangirlikning oyunchiqigha aylinip qalidu.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر