мәсилә османли империйәсини тәнқид қилишму?

османли империйәси йолға қойған тинчлиқ сийасити.

мәсилә османли империйәсини тәнқид қилишму?

мәсилә османли империйәсини тәнқид қилишму?

түркийә авази радийоси: бәзидә һәқлиқ болған тәқдирдиму  сақлиниватқан мәсилиләрни һәл қилғили болмайду. османли империйәси қалдурған мирасму әнә шундақ мәсилиләрдин биридур. османли империйәсигә қандақ қараш даим дегүдәк талаш – тартиш қилиниватқан бир мәсилидур. йеқинда ливан пирезиденти майкел әвн «ливан қурулғанлиқиниң 100 – йиллиқи» ни хатириләш мурасимида қилған сөзидә, фиранссузларниң йардимигә тайинип мустәқил болғанлиқлирини әскәртиш билән бир вақитта, османли империйәсигә «дөләт террори» йүргүзүш билән боһтан чаплиди. бундақ әһваллар пат - пат ғәрб әдәбийатида вә бәзи әрәб әллириниң дәрәслик китаблиридиму көзгә челиқиду.

уда 600 йил һөкүм сүргән бир империйә вә униң  йолға қойған сийасәтлирини әлвәттә көп җәһәттин тәнқид қилиш мумкин. әмма җаһангир дөләтләргә охшашла османли империйәсиниму ишғалчилиқ, охшимиған кимликләр вә мәдәнийәтләргә бесим ишлитиш билән әйибләш османли империйәсигә очуқ - ашкара һалда боһтан чаплиғанлиқ болиду. түркийәдә бәзиләр, османли империйәсини охшимиған милләтләргә қарита ассимилйатсийә сийасити йүргүзмигәнлики үчүн тәнқид қилмақта. уларниң қаришичә, әгәр шундақ сийасәтни йолға қойған болса, османли империйәси һөкүм сүргән терротерийәләрдә нөвәттә техиму көп түркләр вә мусулманлар йашиған болатти. әнглийә вә фирансийә тәрипидин башқурулған милләтләрниң бүгүнки күндә бу әлләргә техиму көп охшайдиғанлиқи нәзәрдә тутулғинида, бу қараш асассизму әмәс, әлвәттә. шундақтиму, шуни алаһидә тәкитләп өтүш керәкки, османли империйәсиниң бундақ бир сийасәтни йолға қоймаслиқи, уни җаһангир дөләтләрдин алаһидә пәрқләндүридиған алаһидиликләрдин биридур.

османли империйәси йолға қойған тинчлиқ сийасити

османли империйәси узун йиллар һакимийәт йүргүзгән җуғрапийәләр бүгүнки күндә гойа қан көлигә айлинип қалди. османли империйәси оттура шәрқ, балқан районлири вә африқа қитәсини узун йиллар тинчлиқ ичидә, һәтта бүгүнки күндиму йәткили болмайватқан көп мәнбәлик, охшимиған дин, мәдәнийәт вә динларға һөрмәт қилиш асасида башқурған. буниң әң йарқин ипадиси, османли империйәси һакимийити астидики вақтида, османли империйәси терротерийәсидики барлиқ охшимиған милләтләрниң өз тили, мәдәнийити вә диниға асасән йашийалиши, османли империйәсиниң чекинишидин кейин болса өзлириниң алаһидиликлирини әйнән давам әттүрәлишидур.  

османли империйәсиниң хуш пеиллиқ һәм кәң қорсақ сийасити хәлқара мунасивәтләрдә «османли империйәсиниң тинчлиқ сийасити» тәриқисидә йад етилиду. османли империйәси ишқа ашурған көп мәнбәчиликниң қәдир – қиммитини, америкиниң кәшп қилинишидин кейин йәрликләр дуч кәлгән муамилә, йәрликләрниң дини вә тилиниң йоқилиши؛ әнглийәниң төвән һиндистан чоң қуруқлуқида пәқәт 150 йилла һакимийәт йүргүзгән болушиға қаримай, бу җайларда қурулған дөләтләрниң рәсмий тиллириниң ингилизчә болуши билән селиштурғанда, османли империйәсиниң һакимийәт системисини техиму йахши чүшәнгили болиду.

бәзиләрниң илгири сүргинидәк, әгәр  османли империйәсиму көплигән ғәрб әллиригә охшашла бесим сийаситини йолға қойған болсиди, ливан пирезидентиниң исминиң «майкел әвн» болуши вә хиристийан қалалиши интайин қийин иди. өзигә охшашла һәм ливанлиқ һәм хиристийан болған, һәмдә көплигән әсәрләрниң йазғучиси болған амин маалофниң «җаһангир дөләтләр билән османли империйәсиниң сийасәтлиригә селиштуруш асасида нәзәр» дегән уқумниму билдүридиған муну сөзлири, униң дөлитиниң пирезидентиға бәргән җавабқа охшайду:

«һечқандақ бир динни хуш пеиллиқтин айрип қариғили болмайду, әмма бу икки <рәқиб> динға нәтиҗә етибари билән нәзәр ташлиғинимизда, ислам динини алдинқи орунға қойушқа тоғра келиду. әгәр әҗдадлирим, мусулман қошунлири тәрипидин пәтһи қилинған бир дөләттә хиристийан болушниң орниға, хиристийанлар тәрипидин пәтһи қилинған бир дөләттә мусулман болған болса иди, уларниң етиқадини сақлап, 14 әсир бойичә йеза – қишлақлар һәм шәһәрләрдә йашийалиши мумкин болмиған болатти. мәсилән, испанийәдики мусулманларниң ақивити қандақ болди? сиҗилйадики мусулманларниң ақивитичу? һәммиси йоқилип кәтти. бирму киши қалмиғанға қәдәр қәтл қилинди, сүргүн қилинди, йаки мәҗбурий хиристийан қиливетилди.»

исраилийәлик тарих пәнлири пирофессори йеқинқи мәзгилләрдики мәшһур йазмилири, йувал ноаһ һарариниң «‹һөрийәт› гезити» дики сөһбәт хатирисиму, османли империйәсиниң тинчлиқпәрвәрлик вә хуш пеиллиқни чиқиш нуқта қилған һалда сийасәт йүргүзгәнликини испатлап бәрмәктә:

«оттура әсир йавропаси һәққидә тохталғанда, хуш пеиллиқтин сөз ачқили болмайду... 1600 – йили парижда һәммә адәм католик иди. бир протестан шәһәргә киргән һаман дәрһал өлтүрүләтти. лондонда болса һәммә адәм протестан иди. бир католик шәһәргә киргән һаман  дәрһал өлтүрүләтти. һечким мусулманларни халимайтти... һалбуки, дәл шу мәзгилләрдә истанбулда охшимиған мәзһәпләргә мәнсуп мусулманлар, католиклар, әрмәнләр, ортодокслар, римлар, булғарлар инақ вә шад – хурамлиқ ичидә йашайтти.»

тарихни мәлум бир пиланниң бирәр васитисиға айландурувелиш йаки османли империйәси терротерийәсини парчилашни давамлаштуруш...

османли империйәсигә чапланған боһтанларға қарита йуқирида тилға елинған шәкилдә, йаки башқа шәкилләрдә җаваб бериш мумкин. әмма асаслиқ мәсилә бу әмәс. мәсилә җаһангирликниң «бөлгин, парчилиғин, башқурғин» истиратегийәсидур. әсирләрчә парчилинишниң алдини елишта вә тинчлиқ орнитилишта әң муһим қиммәт өлчими болған исламниң, һазирму охшаш шәкилдә әң асаслиқ бир қиммәт өлчими сүпитидә қобул қилинип қилиналмаслиқидур.

османли империйәсиниң парчилинишидин кейин османли җуғрапийәсидики әлләр (балқан, оттура шәрқ районлири вә африқа қитәси) ниңму давамлиқ парчилиниши нишан қилинған. микро сәвийәдә шәкилләндүрүлгән етник, диний, мәдәнийәт, милләтчилик қатарлиқ йеңи кимликләр арқилиқ бу җуғрапийә техиму кәң даиридә парчиланмақта. бу җуғрапийәдики тоқунушларниң, йеңи чегра линийәлири сизип чиқиш пиланлириниң уқуми дәл мушу. бу даиридә тарихни җаһангирликниң нишаниға йетиш васитилириға айландуруш пиланланмақта. бу әһвалда, «тарихий һадисиләр һәққидә йәкүн чиқиришни тарихшуналарға қалдурайли» десә, һечким қулақ салмайду. һәммә нәрсини өз нишаниға йетишниң васитисиға айландурувалидиған җаһангирликни «нишанидин ваз кечиду» дәп ойлаш мумкинму?

ундақта, қандақ қилиш керәк?

шу вәҗидин, османли империйәси қалдуруп кәткән мирасниң қиммитигә йетиш, һәргизму өтмүштә қалған бир нәрсиниң, йаки кәчмишниң қиммитини билиш әмәстур. әксичә, һазирқи дәвргә вә кәлгүсигә қарита йөлинишини бәлгиләштүр. сийасийонларниң муһим бир қисми йуқтурувалған ғәрблишиш вируси сәвәбидин, османли империйәси вә җумһурийәт дәвридики зийалийларниң бу һәқтә синақтин мувәппәқийәтлик һалда өтәлигәнликини ейтиш мумкин әмәс. ғәрблишиш арқилиқ өз хәлиқидин, өрп – адәтлиридин, қиммәт өлчәмлиридин айрилип қалған зийалийлар вә сийасийонлар, ғәрбтә оттуриға чиқирилған вә османли империйәсини парчилиған пикирләрниң тайанчиға айлинип қалған.

бүгүнки күндә, османли җуғрапийәсидики башқа дөләтләрниң ғәрблишиш әлгикидин  өткән зийалийлири вә сийасийонлириниң османли империйәси вә өз хәлқигә болған қаришиму буниңдин пәрқлиқ әмәстур.

һалбуки, балқан вә оттура шәрқ районлири, африқа қитәсиниң нөвәттики вәзийити илгирикидин анчә пәрқләнмәйду. нөвәттә бу дөләтләр техиму көп парчилиниш тәһдитигә дуч келиватиду. өз тарихи, өз хәлқи вә өрп – адәтлиригә йатлашқан зийалийлар вә сийасийонларниң қилидиған иши өз дөләтлирини техиму көп парчилинишқа дучар қилиш болуватиду. шу вәҗидин, җаһангирликниң мәлум мәқсәтләр йошурунған нишанлириниң маһийитини чүшинип йетип, өтмүшкә, күнимизгә тарихи, хәлқи вә райони билән тинчлиқ асасида бир гәвдиликни чиқиш нуқта қилған һалда нәзәр ташлашқа тоғра келиду.

академиклар, зийалийлар, алимлар, җамаәт әрбаблири, сийасийонлар, һәрбир районниң әқил парасәтлик затлири ортақ аңни мәркәз қилип, тарихниң җаһангирликниң мәлум нишаниға йетиш васитисиға айландурулушиға, районниң техиму көп парчилинишиға қарши чиқиши лазим. җаһангирликниң сийасий нишанлири нәзәрдин сақит қилинип, пәқәт өз пәнҗирисидинла нәзәр ташлимаслиқ керәк. район сиртидин кәлгән парчилиғучи әмәс, техиму көп өз тарихидин, әнәнисидин, мәдәнийитидин бибаһа гөһләрләрни тутқа қилип, бир гәвдиләштүргүчи пикирләр һәққидә ойлиниш лазим. ундақ болмайдикән, район дөләтлири вә хәлқлири, техиму көп парчилинип, өзара дүшмәнгә айлинип кетиду, техиму көп пәришанлиқ кочисиға кирип қелип, өз алаһидиликини йоқитип қойиду, шуниң билән, асанла җаһангирликниң ойунчиқиға айлинип қалиду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر