хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкәтлириниң наһәқ баһалири

«иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети оқутқучиси пирофессор әрдал танас қарагөлниң «хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкәтлириниң наһәқ баһалири» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз.

931362
хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкәтлириниң наһәқ баһалири

түркийә авази радийоси: «иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети иқтисад кафедраси оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкәтлириниң наһәқ баһалири» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз!

узун йиллардин буйан хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкәтлириниң наһәқ баһалириға дучар болуп келиватқан түркийә, йеқинда «мудийз» ширкитиниң түркийәниң инавәт номурини төвәнлитиш қарари билән йәнә бир қетим наһәқчиликкә учриди. пул – муамилә базарлирида һечқандақ тәсир пәйда қилмиған бу қарарниң немигә асасән чиқирилғанлиқи, йәнә нурғун җавабсиз соал ишарәтлиригә айланмақта.

1991 – йили хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкәтлириниң инавәт номури карвини билән тонушқан түркийә, шу чағдин бери мәзкур ширкәтләрниң қәрәллик баһалашлири даирисидә болуп кәлмәктә. гәрчә баһалашларниң дөләтләрниң мәвҗут селинма муһитини нәзәрдә тутуп елип берилидиғанлиқи илгири сүрүлүватқан болсиму, вақитниң өтүшигә әгишип бу ширкәтләрниң чиқарған қарарлириниң обйектиплиқтин йирақ сийасий қарарлар икәнлики қариши еғир салмақни игиләшкә башлиди؛ һәтта хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкити – мудийз тәрипидин өткән һәптә елан қилинған түркийәниң киредит инавәт номурини төвәнлитиш тоғрисидики қарарниң бу қарашни күчләндүридиғанлиқини ейтишимиз мумкин. мудийзниң түркийәниң киредит инавәт номурини төвәнлитиши, түркийә иқтисади 2017 – йили қолға кәлтүргән көрүнәрлик утуқлар, алаһидә йуқири ешиш нисбәтлири вә селинма муһити саһәсидә ташлиған қәдәмлириниң киредит дәриҗисини баһалаш ширкәтлириниң нәзиридә һечқандақ әһмийити йоқлуқини көрситип бериду.

әслидиму бу мусапиниң тарихий арқа көрүнүшигә қарайдиған болсақ, түркийәниң хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкәтлиридин «мәбләғ селишқа болидиған дөләт» номури алған чағларниң 1992 – 1994- йиллар вә 2012 – 2017 – йиллар ариси икәнлики намайан болиду. түркийә иқтисадиниң 2002 – йилидин кейин, миллий ишләпчиқириш омумий қиммитидә көрүлгән ешиштин тартип дөләт малийәсидики йахшилинишларғичә болған мусапидә нәзәргә елиниши керәк болған көплигән амиллар йиллар бойичә нәзәрдин сақит қилинди.

мудийзниң 2013 – йили бәргән «мәбләғ селишқа болидиған дөләт» лик инавәт дәриҗисини 2016 – йилидики хаинларчә һәрбий – сийасий өзгириш қозғашқа урунуш һәрикитидин кейин қайтуруп елиши болса, йәнә бир қетим бу қарарларниң арқисида макро иқтисадий көрсәткүчләрни тайанч қилған конкрет сәвәбләрниң йоқлуқини көрситип бериду. бу ширкәтләр қарарлирини көпинчә сийасий амилларға асасән шәкилләндүрүп, бүгүнки сийасий шәрт – шараиттин пайдилинип иқтисадқа узун муддәтлик тәсир көрситишкә тиришмақта. бирақ бу йәрдә, бу хил тиришчанлиқларниң үнүминиң болмиғанлиқини вә түркийә иқтисадиниң тәврәнмәс орниниң күнсери мустәһкәмлиниватқанлиқини алаһидә тәкитләшкә тоғра келиду. башқичә қилип ейтқанда, пул – муамилә базарлирида мудийзниң түркийәниң киредит инавәт дәриҗисини төвәнлитиш қарари түпәйли һечқандақ давалғуш болмиди.

әлвәттә бу даиридә түркийәниң йәнә бир киредит көрсәткүчи болған пул – муамилә базири көрсәткүчиниң әһмийитиниму әстин чиқармаслиқ лазим. пул – муамилә базарлири түркийә иқтисадиниң йеқинқи йиллардики ешиш нисбәтлирини, експорт һәҗимидики ешишни, иқтисадий ишәнч көрсәткүчигә даир санлиқ мәлуматларниму нәзәргә алиду.

түркийә иқтисади 2017 – йилиниң алдинқи үч чарикидә оттуричә %7.4 ашти, експортта оттура мәзгиллик пилан мөлчәрлиридин һалқип, йеқинқи йилларниң әң йуқири балдиқиға өрлиди. йәнә иқтисадий ишәнч көрсәткүчидә 2017 – йилиниң феврал ейидин 2018 – йилиниң феврал ейиғичә болған җәрйанда %11.1 лик ешиш көрүлүши, түркийә иқтисадиниң алдимиздики мәзгилдиму ешишни давамлаштуридиғанлиқиға, експорт нишанини техиму йуқири көтүридиғанлиқиға ишарәт қилмақта.

йәнә бир тәрәптин, йеқинқи 14 йилда түркийә иқтисадиға қошулған биваситә чәт әл селинмиси миқдари 193 милйард доллардин ашти. йәнә дунйави иқтисадий киризис йүз бәргән 2008 – йили дунйа иқтисади наһайити қийин күнләрни баштин кәчүргән болса, түркийә иқтисади сағламлиқини муһапизәт қилип, биваситә чәт әл сәрмайисини җәлп қилишни давамлаштурди.

демәк, түркийә иқтисадиниң әмәлий әһвалиниң йуқириқилардин ибарәт икәнликини, хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкәтлириниң қарарлириниң  түркийә реаллиқидин йирақ икәнликини йәнә бир қетим тәкитләш лазим.

буниңдин башқа йеқиндин буйан күнтәртиптин орун елип келиватқан вә бир қанчә күн илгири иҗра қилинишқа башлиған «селинма муһитини йахшилаш ислаһат пилани» арқилиқ түркийә селинмида йеңи дәвргә киришниң йоллирини издимәктә. һәм мәбләғ салғучиларниң алдидики тосуқларни елип ташлаш һәм техиму мувапиқ риқабәт муһити йаритип бериш мәқситидә оттуриға қойулған бу пиланниң әң муһим нишанлириниң бири, түркийәни чәт әллик мәбләғ салғучилар үчүн техиму җәлпкар дөләткә айландуруштин ибарәт.

хуласилигәндә, йуқирида тилға елинған барлиқ әһваллар нәзәргә елинғинида, түркийә иқтисадиниң нөвәттики образиниң хәлқара инавәт дәриҗисини баһалаш ширкәтлириниң субйектип баһалиридин хелила үстүн икәнликини көрүвалғили болиду. шүбһисизки, түркийә иқтисади алдимиздики мәзгилдә селинмилар сайисида дадил қәдәмләрни ташлиған һалда ешиш нишаниға қарап илгириләйду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر