türkiye we xitayning türkistan / ottura asiyagha qaratqan jamaet diplomatiyesi

«türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida jemil doghach ipekning, «türkiye we xitayning türkistan / ottura asiyagha qaratqan jamaet diplomatiyesi» toghrisidiki sélishturmiliq analizini huzurunglargha sunimiz.

717067
türkiye we xitayning türkistan / ottura asiyagha qaratqan jamaet diplomatiyesi

türkiye awazi radiyosi: jamaet diplomatiyesi türkistan rayonida muhim bir tashqi siyaset wasitisi hésablinidu. bu munasiwet bilen, «türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida, atatürk uniwérsitéti xelqara munasiwetler bölümi tetqiqatchisi jemil doghach ipekning, «türkiye we xitayning türkistan / ottura asiyagha qaratqan jamaet diplomatiyesi» toghrisidiki sélishturmiliq analizini huzurunglargha sunimiz. qéni undaqta diqqitinglar bu heqtiki uchurlirimizda bolsun!

* * * * *

xitay türkistan / ottura asiyani tarixiy tesir körsitish sahelirining biri, dep qaraydu. iqtisadi bilen birlikte énérgiye éhtiyajimu süret bilen ashqan xitaygha nisbeten türkistan (döletning gherbige jaylashqan uyghur éli bilenmu chégridash bolghanliqi sewebidin), oxshashla xewpsizlik siyasetliri nuqtisidinmu muhim orunda turidu. shangxey hemkarliq teshkilati nuqtisidin xitay bilen rusiyening ortaq bir türkistan siyasiti bardek qilsimu, bu ikki dölet arisida küchlük iqtisadiy nopuz kürishi bar.

türkiyening rayongha qaratqan omumiy siyasiti rayon döletlirining musteqil, siyasiy we iqtisadiy muqimliqqa ige, özara we qoshniliri bilen hemkarliq ornatqan, xelqara jemiyet bilen bir gewdileshken shundaqla démokratik qimmet – qarashlarni qobul qilghan döletler süpitide mewjutluqlirini dawamlashturushlirini qollap – quwwetleshtin ibaret. türkiye bu siyasiti sayisida rayon döletlirining muhim bir shérikige aylandi. türkiyening rayongha qaratqan jamaet diplomatiyesi paaliyetliri medeniyet, maarip, médiya we tereqqiyat yardemlirige merkezleshken bolup, bu dairide tashlanghan deslepki qedemlerning biri 1993 – yili xelqara türk medeniyiti teshkilati (türksoy) ning qurulushi boldi. türksoygha türkiye, ezerbeyjan, qazaqistan, qirghizistan, özbékistan we türkmenistan bilen birlikte shimaliy qibris türk jumhuriyiti resmiy eza, rusiye fédératsiyesige qarashliq 6 aptonom jumhuriyet we moldowagha qarashliq gagawuz aptonom jumhuriyiti közetküchi ezadur.

xitay rayonda yumshaq küch shekillendürüshke tirishmaqta؛ xitayning türkistandiki menpeetlirini muhapizet qilish üchün yürgüzüwatqan siyasiy wasitiliri bolsa, shangxey hemkarliq teshkilati, herbiy manéwirlar, térrorizmgha qarshi ortaq küresh, chégra rayoni soda sahesi berpa qilish, ottura asiya erkin soda rayoni we yéngi yipek yoli layihesi qatarliqlardin ibaret. xitaylar teripidin yatquzulghan tebiiy gaz turuba liniyeliri türkistanning rayon xaraktérlik maslishishigha yardemchi boldi we bu yerdiki döletlerning igilik hoquqigha biwasite xewp shekillendürmidi. qazaqistan we türkmenistan xitayning néfit we tebiiy gaz turuba liniyeliri sayisida moskwagha bolghan béqindiliqini azaytti. 2020 – yilidin bashlap xitayning türkistan rayonidin chiqqan néfit we tebiiy gazning eng chong xéridarigha aylinidighanliqi texmin qilinmaqta. qirghizistanda xitayning maliyesi bilen qurulghan néfit chekkilesh zawutiningmu rusiyening yéqilghu bilen teminlesh jehettiki monopolluqini azaytidighanliqi kütülmekte.

jamaet diplomatiyesi uqumigha teshwiqat merkezlik pozitsiyede bolup kelgen xitayning bu sahediki aldinqi qatardiki organliri dölet kéngishi uchur ishxanisi we xelqara xitay tili kéngishidur. xelqara xitay tili kéngishi kungzi inistitutliriningmu asasiy merkizi süpitide paaliyet élip barmaqta. özliri turuwatqan jaylarda xitayche ögitish we xitay medeniyitini tonutush boyiche paaliyet élip baridighan bu merkezler yene, oqush yardem poli bérish arqiliq xitaygha oqughuchi jelp qilishnimu nishan qilmaqta. oqughuchi almashturush pirogrammiliri we tarqitilghan her xil oqush pulliri arqiliq %75 i asiyaliq bolup her yili 150 mingdin artuq oqughuchining xitayda oqushqa kélishini kapaletke ige qilmaqta.  tashqi ishlar uniwérsitétining qurulushi bilen teng chet ellik diplomatlargha üch ayliq kurslar bashlandi. bu arqiliq kélechekning siyaset belgiligüchilirining neziride ijabiy bir xitay obrazi shekillendürüsh nishan qilinmaqta.

rayon bilen bolghan munasiwetliride maarip xizmetlirige alahide ehmiyet bériwatqan türkiye, 1992 – yilidin tartip ta bügüngiche türk jumhuriyetliridin minglarche oqughuchini kütüwaldi. yene, türkchini omumlashturush xizmetliri bilen türkiyening muhim jamaet diplomatiyesi wasitilirining birige aylanghan yunus emre instituti؛ astana we baku merkezliri arqiliq rayonda paaliyet élip barmaqta. türkiye maarip ministirliqi qarmiqida rayonda her xil telim – terbiye orunliri bar. buningdin bashqa, qirghizistan – türkiye manas uniwérsitéti 1997 – yilidin buyan bishkekte xizmetlirini dawamlashturmaqta. türk dunyasining tunji ortaq dölet uniwérsitéti bolghan ehmed yesewi uniwérsitéti oqu – oqutush we tetqiqat xizmetlirini qazaqistandiki ornida dawamlashturmaqta.

uyghur élidiki uyghurlarni bésim astida tutuwatqan xitay, bu rayonda yashaydighan qazaq we qirghiz az sanliqlargha imtiyaz bérip, étnik ayrimchiliqni ulghaytishqa mayil qedemlerni tashlimaqta. her xil oqush mukapat puli pirogrammiliri bilen xitaygha teklip qilinghan türkistanliq oqughuchilar nuqtiliq halda uyghur élidiki uniwérsitétlargha orunlashturulmaqta. xitay, bu siyasetliri arqiliq rayonning uyghur kimlikini eng töwen nuqtigha chüshürüp, türkistan bilen bolghan iqtisadiy maslishishini kapaletke ige qilish arqiliq yipek yoli layihesige üstqurulma teyyarlashni közlimekte. yene, uyghur aptonom rayonluq teshwiqat ishxanisi teripidin qurulghan xitayning rayongha alaqidar teshwiqatini tarqitiwatqan tengritagh isimlik tor béti, türkche, rusche we uyghurche qatarliq tillarda tarqitishlarni béridu.

türkiye hemkarliq we kordinatsiye agéntliqi – tikaning qazaqistan, qirghizistan, özbékistan we türkmenistanda élip bériwatqan keng dairilik telim – terbiye, sehiye, sayahetchilik, ormanchiliq, yéza – igilik we charwichiliq layiheliri bar. 2009 – yili 21 – marttin buyan tarqitishlirini dawamlashturup kéliwatqan türk dunyasining ortaq sadasi bolush nishanigha ige TRT Avaz türkiyening rayongha qaratqan eng muhim sélinmilirining biri hésablinidu. TRT ning chet el tilliri bashqarmisining her xil türk shéwiliri (ezeriche, qazaqche, qirghizche, türkmenche, özbékche, tatarche, uyghurche) de dawamlashturuwatqan radiyo we intérnét tarqitishlirimu bu sahediki muhim jamaet diplomatiyesi wasitisi hésablinidu.

qirghizistanda 15, qazaqistanda 4, özbékistanda 2 we tajikistanda 1 kungzi merkizi achqan xitay, yene xitay xelqara radiyosining mehelliy tillardiki tarqitishliri arqiliqmu rayongha tesir körsitishni nishan qilmaqta.

amérika qoshma ishtatliri, xitay xelq jumhuriyiti we türkiye jumhuriyitining rayondiki paaliyetlirini analiz qilghinimizda, amérikining dölet eqli teripidin yétekliniwatqan ijtimaiy küchler bashqurushidiki organlar bilen؛ xitayning bolsa, biwasite dölet organliri arqiliq rayonda jamaet diplomatiyesi élip bériwatqanliqini körmektimiz. türkiye bolsa, özining tarixiy enenisidin ozuq alghan halda, yuqiridiki ikki döletning arisida özige xas bir modél shekillendürüshke tirishmaqta.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر