türkiye we amérikining türkistandiki jamaet diplomatiyesi paaliyetliri

«türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida türkiye bilen amérika qoshma ishtatlirining türkistandiki jamaet diplomatiyesi toghrisida melumat bérip ötimiz.

674309
türkiye we amérikining türkistandiki jamaet diplomatiyesi paaliyetliri

türkiye awazi radiyosi: jamaet diplomatiyesi 2000 – yillar bilen birlikte xelqara munasiwetlerning muhim uqumliri arisigha kirdi we muhim bir tashqi siyaset wasitisi ornigha ige boldi. bu nuqtimu emeliy misallar arqiliq izahlap ötüsh üchün, «türkiye we yawro – asiya küntertipi» namliq sehipimizning bu heptilik sanida atatürk uniwérsitéti xelqara munasiwetler bölümi tetqiqatchisi jemil doghach ipekning, türkiye bilen amérika qoshma ishtatlirining türkistandiki jamaet diplomatiyesi paaliyetlirini özara sélishturush asasida yézip chiqqan  analizini huzurunglargha sunimiz. qéni undaqta diqqitinglar bu heqtiki uchurlirimizda bolsun!

* * * * *

amérika qoshma ishtatlirining rayondiki tüp nishani rusiyening medeniyet jehettiki tesirining azaytilishi we rayon döletlirining musteqilliqlirining kücheytilishi bolup, otturiche qirghizistanda 143, tajikistanda 81, qazaqistanda 76, türkmenistanda 29 we özbékistanda 21 dane amérika qoshma ishtatliri arqa körünüshige ige ijtimaiy küchler bashqurushidiki organ bar. ijtimaiy küchler bashqurushidiki bu organlarning köpinchisi kishilik hoquqni közitish teshkilati, soros fondi, zhurnalistlarni qoghdash komitéti dégendek xelqaraliq organlarning dawamidur. rusiyening rayondiki tesirini qaytidin kücheytishi we «renglik inqilablar» tejribisidin kéyin rayon serkilirining ijtimaiy küchler bashqurushidiki organlargha temkin muamile qilishi netijiside bu organlar tesirini qismen bolsimu yoqitip qoydi.

türkiyening rayongha qaratqan omumiy siyasiti rayon döletlirining musteqil, siyasiy we iqtisadiy muqimliqqa ige, özara we qoshniliri bilen hemkarliq ornatqan, xelqara jemiyet bilen bir gewdileshken shundaqla démokratik qimmet qarashlirini qobul qilghan döletler süpitide mewjutluqlirini dawamlashturushlirini qollap – quwwetleshtin ibarettur. türkiye bu siyasiti arqiliq rayon döletlirining muhim bir shérikige aylandi. türkiyening rayongha qaratqan jamaet diplomatiyesi paaliyetliri medeniyet, maarip, médiya we tereqqiyat yardemlirige merkezlishidu. bu dairide tashlanghan deslepki qedemlerning biri, türk medeniyet – senitining, tilining, tarixiy mirasining muhapizet qilinishi, bu qimmet – qarashlarning dunyagha tonutulushi we yash ewladlargha yetküzülüshini nishan qilghan halda,  1993 – yili xelqara türk medeniyiti teshkilati (türksoy) ning qurulushi boldi. türkiye, ezerbeyjan, qazaqistan, qirghizistan, özbékistan we türkmenistandin sirt shimaliy qibris türk jumhuriyiti, rusiye fédératsiyesige qarashliq 6 aptonom jumhuriyet we moldawiyege qarashliq gagawuz aptonom jumhuriyitimu közetküchi eza süpitide türksoygha ezadur.

ottura asiya – amérika teshebbuskarlar fondi - rayonda libéral iqtisadni omumlashturush we xususiylar igilikidiki karxanilarni güllendürüshni nishan qilghan amérika qoshma ishtatliri orgini  bolup, amérika bankisi (Bank of America) ning qollishi astida paaliyet élip barmaqta. nöwette amérika – ottura asiya telim – terbiye fondi, dégen nam astida paaliyet élip bériwatqan organ bolsa, rayonda igilik bashqurush medeniyitining omumlashturulushi, teshebbuskarliqning rawajlinip ochuq bazar iqtisadining yiltiz tartishi üchün küresh qilmaqta.

rayon bilen bolghan munasiwetliride telim – terbiye paaliyetlirige alahide ehmiyet bériwatqan türkiye, 1992 – yili ishqa kirishtürülgen «büyük oqughuchi layihesi» dairiside türk jumhuriyetliridin yüzlerche oqughuchini kütüwaldi. hazirqi künde, «türkiye oqush puli mukapatliri (türkiye burslari) dégen nam astida nahayiti keng dairilik bir oqush puli mukapati layihesi, chet eldiki türkler we tughqan xelqler bashqarmisi teripidin bérilmekte. bu pilan yaki layihening ichidin orun alghan «türk tilida sözlishidighan döletler oqush mukapati» dairiside her yili onlarche yéngi oqughuchi türkiyediki uniwérsitétlargha qobul qilinmaqta. yene, türkchining kéngeytilishi yolida ishligen xizmetliri bilen türkiyening muhim bir jamaet diplomatiyesi wasitilirining birige aylanghan yunus emre instituti, astane we bakudiki merkezliri arqiliq rayonda paaliyet élip barmaqta. türkiye maarip ministirliqi qarmiqida qirghizistan we türkmenistanda töttin؛ qazaqistan we özbékistanda bolsa birdin telim – terbiye orgini bar.

qirghizistan – türkiye manas uniwérsitéti 1997 – 1998 oqu – oqutush yilidin buyan bishkekte paaliyet élip barmaqta. 2014 – 2015 oqu – oqutush yili sanliq melumatlirigha qarighanda, deslepki oqush mewsumi étibari bilen 9 fakultét, 4 aliy mektep, 1 kespiy aliy mektipide 4891 uniwérsitét we aliy téxnikom, ikki institutta bolsa, 243 magistir we doktora oqughuchi oqushini dawamlashturmaqta. türk dunyasining tunji ortaq dölet uniwérsitéti bolghan <ehmed yesewi uniwérsitéti>, oqu – oqutush we tetqiqat paaliyetlirini qazaqistandiki merkizide élip barmaqta. 880 akadémik xadimi bar bolghan uniwérsitétta iqtisad, tarix we maarip, téxnologiye we chet el tilliri filologiyesi, qanun, doxturluq, tebiiy pen, tenterbiye we senet, shundaqla pirogrammichiliq we inzhénérliq fakultétliri bar.

amérika – ottura asiya uniwérsitéti, amérika qoshma ishtatlirining rayondiki eng muhim telim – terbiye organlirining biri hésablinidu. rayonda kélechekning rehberlirini yétishtürüp chiqishni nishan qilghan bu organ, her yili otturiche 500 etrapida aldinqi qatardiki oqughuchini qobul qilidu. uniwérsitétta 15 ke yéqin dölettin oqughuchi bar. amérika arqa körünüshlük yene bir telim – terbiye orgini bolsa, 1997 – yili almutida qurulghan – qazaq – amérika uniwérsitétidur.

türkiye hemkarliq we kordinatsiye agéntliqi – tikaning qazaqistanda, qirghizistanda, özbékistanda, türkmenistanda keng dairilik telim – terbiye, sehiye, sayahetchilik, ormanchiliq, yéza – igilik we charwichiliq pilan – layiheliri bar.

soghuq urush mezgilide amérika qoshma ishtatlirining eng muhim teshwiqat wasitilirining biri süpitide qurulghan erkin yawropa radiyosi, pütkül sowét tewelikidikige oxshashla ottura asiyadimu qoyuq paaliyet élip barmaqta.

türk dunyasining ortaq sadasi bolushni nishan qilip, 2009 – yili 21 – marttin buyan tarqitishlirini dawamlashturup kéliwatqan TRT Avaz qanili, türkiyening rayongha salghan eng muhim sélinmlirining biri hésablinidu. qanalda qazaqche, qirghizche, özbékche we türkmenchidin bashqa ezerbeyjan türkchisi we boshnaq tilliridimu tarqitish bérilidu. yene türkiye radiyo – téléwiziye idarisi chet elliri bashqarmisining azeriche, qazaqche, qirghizche, türkmenche, öbékche, tatarche, uyghurche qatarliq her xil türk shiwiliridiki radiyo we intérnét tarqitishlirimu bu sahediki muhim jamaet diplomatiyesi wasitisidur.

xulasiligende, amérika qoshma ishtatliri we türkiye jumhuriyiti tejribisini analiz qilghinimizda, amérika qoshma ishtatlirining dölet eqli teripidin yétekliniwatqan ijtimaiy küchler bashqurushidiki organlar arqiliq rayonda bir jamaet diplomatiyesi paaliyiti élip bériwatqanliqini körimiz. xitay we rusiyege oxshash aktiyorlarning bolsa, biwasite dölet organliri bilen rayonda paaliyet élip bériwatqanliqini bilimiz. türkiye bolsa, bu tejribiler arisida özige xas, tinchliqperwer bir modél shekillendürüshke tirishmaqta.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر