дионизос вә теос қәдимки шәһири

«анадолуниң тунҗилири» намлиқ сәһипимизниң бүгүнки санида, анадолуниң тунҗи сәнәтчиләр уйушмиси, анадолудики әң чоң бутхана дионизос вә униңға саһибханлиқ қилған теос қәдимки шәһири қатарлиқлар һәққидә тохтилип өтимиз.

1866392
дионизос вә теос қәдимки шәһири

дионизос вә теос қәдимки шәһири

түркийә авази радийоси: бу йәрдә, шамал унтулған бир шеирниң нәччә миң йиллиқ мисралирини пичирлайду… әсирләрдин буйан зәйтун дәрәхлириниң арисидин мелодийә аңланмақта… икки миң йиллиқ тарихқа игә қәдимки тийатирханиниң сәһнисидин бир тийатир ойуниниң пәрдә арқиси әскәртишлири әкс етиду.

бу йәрдә вақитниң сүрити астилап кетәмду йаки киши бу сүкүнатқа ғәрқ болуп кәткәчкә, мушундақ туйғуға келип қаламду? буниси намәлум. әмма, бу йәрдә кишини әстин көтүрүлүп кәткән бир заманниң матимигә чүмгән ташлар, дәл – дәрәхләр вә тәбиәт қойниға алиду. у әфәс йаки аспендосчилик даңлиқ болмисиму, сизни башқа заманларға елип баридиған бу җай – теостур.

бүгүн измирниң сәфәриһисар наһийәсигә җайлашқан теос қәдимий шәһириниң қәдимки дәврләрдә ионийә райониниң әң муһим вә әң кона шәһәрлириниң бири икәнлики мәлум. җуғрапийәлик орни зор әвзәллик ата қилған теос, вақитниң өтүшигә әгишип сода әһмийити йуқири чоң шәһәргә айлиниду. у бир порт шәһири болуп, икки порти бар иди. җәнубтики порт пиристанлири анадолу деңиз қирғақлиридики қәдимки дәврләрдин заманимизғичә әң йахши сақлинип қалған пиристанларниң бири дәп қарилиду. қедирип тәкшүрүшләр нәтиҗисидә, теос портиға әллик парахотниң ләңгәр ташлийалайдиғанлиқи ениқланди. у дәвргә нисбәтән бу һәргизму аз сан әмәс. у бир порт шәһири болғачқа, деңиз содисида актип рол ойнап, тез тәрәққий қилиду. мутәхәссисләрниң енеқлишичә, уларниң сода мунасивити қәдимки мисирғичә тутишидикән.

теос қәдимки дәврдики даңлиқ шәһәрләрниң бири. у сода мувәппәқийити биләнла әмәс, мәдәнийәт җәһәттинму кишиләрниң диққитини тартиду. илаһ дионизос үчүн анадолуда селинған әң чоң бутханиму бу йәрдә. етиқадчилири, дионизосниң өсүмлүк өстүрүш, бәрикәт вә тәбиәтниң, қисқиси, кишилик һайатқа йетәкчилик қилидиған һәммә нәрсиниң илаһи, икәнликигә ишинәтти. дионизос йунан әпсанилириниң әң муһим илаһлиридин бири болуп, униңға беғишланған бутханиларниң әң чоңи теосқа селиниду.

қәдимки дәврләрдә әң әһмийәт берилидиған ишларниң бири бутхана бинакарлиқи болуп, бинакарлар мукәммәл пиланни әмәлгә ашуруш үчүн охшимиған услубларни тәрәққий қилдуриду. йунан дәвриниң даңлиқ бинакари анадолулуқ һермогенесму  дионизос бутханисида тунҗи қетим өзгичә лайиһә услубини қоллиниду. қурулуш әшйалирини қойуштин бурун бутхана селинидиған җайни шахмат тахтисиға охшаш катәкчиләргә бөлүп, андин бир – бирләп орунлаштуриду.

* * * * *

тәңри дионизосқа беғишлап селинған теостики бу ибадәтхана интайин муһим. чүнки, дионизос  бу шәһәрниң асаслиқ илаһи болуп, у  һәм теосниң, һәмдә үзүм вә тәбиәтниң қоғдиғучисидур. бутхана поплири йилниң мәлум вақитлирида илаһ дионизосқа беғишлап байрамларни өткүзиду. килассик дәвр йунан тийатириниң башланғучи һесаблинидиған бу хил паалийәтләрдә бир актйор һесаблинидиған попларму рол ойнайду. мәлум мәзгил өткәндин кейин, сәнәтниң охшимиған саһәлиридики сәнәткарлар билән пәйласоплар олтурақлишиш үчүн теосни таллайду. теос сәнәт шәһири дәп тонулушқа башлайду вә бу шәһәрдә анадолуниң тунҗи сәнәтчиләр уйушмиси қурулиду.

шаирлар, музикантлар вә тийатир артислиридин тәркиб тапқан дионизос сәнәткарлар уйушмиси, қәдимки дәврниң муһим сәнәткарлирини бир йәргә җәм қилиду. теос узун йиллар бойичә сәнәт шәһири дегән намини сақлап қалиду вә кейинки чағларда бу уйушма башқа шәһәрләрдиму мәвҗутлуқини давамлаштуриду.

* * * * *

теос қәдимки шәһириниң муһим қурулуши һесаблинидиған дионизос бутханиси, әпсуски, узунға сузулған йиллар вә вәйран қилғуч йәр тәврәшләргә бәрдашлиқ берәлмәйду. қәдимий шәһәрдики парламент бинаси, тийатирхана, акрополис вә чениқиш өйи қатарлиқ муһим қурулушлар, теосниң бир чағларда қанчилик муһим вә күчлүк бир шәһәр икәнликини көрситип бериду. мутәхәссисләр, нурғунлиған археологийәлик асарә - әтиқиләрниң қезиш арқилиқ йоруқ көрүшни күтүватқанлиқини, қезиш хизмити тамамланғандин кейин, теосниң әфәс йаки аспендосқа охшаш һәйвәтлик бир шәһәр икәнликиниң намайан болидиғанлиқини тәкитлимәктә.

теос қәдимки шәһири бинакарлиқ қалдуқлири биләнла әмәс, пүтүклири биләнму тәтқиқатчиларниң диққитини қозғимақта. чүнки пүтүкләр мутәхәссисләрни тупраққа көмүлүп йатқан тарихниң әмәлий пакитлири билән тәминләйду. мәсилән, қезиш җәрйанида тепилған пүтүкләрдин бири анадолудики әң кона иҗарә тохтамлириниң бири. йәнә бир пүтүктә, мәктәп дәрслики үчүн бир вәхпә қурулғанлиқи вә оқутқучиларға қанчилик мааш берилидиғанлиқи йезилған. йәнә биридә болса, имтиһанларниң парламент бинасида елинидиғанлиқи қәйт қилиниду. бу тепилмилар «сөз учуп кетиду, йезиқ қалиду» дегән мақалниң һәқиқәт икәнликини йәнә бир қетим испатлайду.

бәзи тәтқиқатчилар анадолуға «мәдәнийәтниң йадролуқ райони» дәп ениқлима бериду. бу қәдим бирикмә вә байлиқ бир мәдәнийәттин йәнә бир мәдәнийәткә өтүш арқилиқ тәрәққий қилиду. мәдәнийәт йөткәшниң әң муһим амиллириниң бири, шүбһисизки, сәнәткарлардур. түркийә җумһурийитиниң қурғучиси мустапа камал ататүрк «сәнәтсиз қалған бир милләтниң җан томурлиридин бири үзүлүп қалған болиду» дегән сөзлири арқилиқ сәнәт вә сәнәтчиләрниң әһмийитини тәкитләйду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر