түркийәниң шималий атлантик әһди тәшкилати сийасити

күнтәртип вә анализ (38)

1829671
түркийәниң шималий атлантик әһди тәшкилати сийасити

түркийәниң шималий атлантик әһди тәшкилати сийасити

түркийәниң шималий атлантик әһди тәшкилати сийасити

күнтәртип вә анализ (38)

(мурат йешилташ)

«күнтәртип вә анализ» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки бөлүмидә сийасәт, иқтисад вә җәмийәт тәтқиқатлири фонди җәмийити «SETA» ниң хәвпсизлик тәтқиқатлири дириктори вә йазғучиси мурат йешилташ тәрипидин тәййарланған «түркийәниң шималий атлантик әһди тәшкилати сийасити» темилиқ анализини диққитиңларға сунимиз.

***** ***** *******  ** ******

түркийә авази радийоси: русийәниң украинаға қилған таҗавузчилиқи күтүлгинидәк тунҗи болуп шималий атлантик әһди тәшкилати-натоға көрсәтти. соғуқ мунасивәтләр урушидин кейинки кеңийиш сийасити даирисидә, совет иттипақи йимирилгәндин кейин мустәқиллиқини қолға кәлтүргән дөләтләрниму өз ичигә алған шималий атлантик әһди тәшкилати, украина уруши билән тәң бу сийасәтни давамлаштуруш үчүн йеңи һәрикәт қозғиди. украинаниң шималий атлантик әһди тәшкилатиға әза болуш мусаписини баһанә қилип, украинаға арилишишини қанунлаштурмақчи болған русийә, әмдиликтә финландийә вә шивитсийәниң әзалиқ илтимаси сунуши билән йеңи бир риқабәткә дуч кәлди. әмма  бу қетим шималий атлантик әһди тәшкилатиниң кеңийиши илгирики һәр қандақ вақиттикидинму зор әһмийәткә игә болди.

буниң икки асаслиқ сәвәби барлиқини тилға алалаймиз. биринчиси, әгәр шиветсийә вә финландийә натоға әза болса, русийәниң қандақ инкас қайтуридиғанлиқи мәсилисидур. әгәр русийә һәр икки дөләтниң натоға қатнишишини тәһдит дәп қарап, йеңи бир һәрбий һәрикәт қолланмақчи болса, ундақта уруш украина биләнла чәкләнмәйдиған һалға келиду. әгәр русийә инкас қайтурмай, шиветсийә вә финландийә һечқандақ мәсилисиз натоға әзалиққа қобул қилинса, у чағда русийә өз чеграсида нато тәрипидин пүтүнләй қоршавға елинған болиду. қандақла болушидин қәтийнәзәр, бу икки дөләт натоға қошулғанда русийә балтиқ деңизи райониға техиму көп һәрбий күч йөткәшкә мәҗбур болиду.

 

иккинчи муһим мәсилә, әң күчлүк әзаларниң бирси болған түркийәниң шивитсийә билән финландийәниң әзалиқиға наразилиқ билдүрүватқанлиқидур. бу сийасәт бир тәрәптин украина уруши билән йеңи бир һәмкарлиқ мусаписигә қәдәм қойған шималий атлантик әһди тәшкилатиниң маслишишчанлиқини бузуш хәвпини өз ичигә алған болса, йәнә бир тәрәптин түркийә билән шималий атлантик әһди тәшкилати оттурисида йеңи бир мәсилиниң оттуриға чиқишиға сәвәб болиши мумкин. түркийәниң мәзкур һәр икки дөләтниң әзалиқ мусаписигә етираз билдүришиниң болса, наһайити һәқлиқ сәвәблири бар.

алди билән шуни уқтуруп қойуш керәкки, түркийә шималий атлантик әһди тәшкилатиниң йеңи кеңийиш басқучини қоллашқа майил. шуңлашқа финландийәниң қошулушиға һәддидин зийадә қарши чиқмайватиду. лекин болупму шивитсийәниң п к к билән болған мунасивити түркийәни бу дөләткә қарита техиму еһтийатчан сийасәт қоллинишқа қистимақта. чүнки шивитсийә п к к ниң өз дөлитидә раһәт һәрикәт қилишиға йол қойуп кәлмәктә һәмдә сүрийәдики п й д ға қорал – йарақ вә иқтисадий йардәмләрни қилмақта. шивитсийә йавропадики п к к әң актип паалийәт қиливатқан дөләтлириниң бирси һесаблиниду. п к к ниң шивитсийәдики паалийәтлири ичидә аталмиш ​​аммивий тәшкилат паалийәтлири, пул йуйуш, әза топлаш вә түркийәгә қарши лобичилиқ паалийити қилиш қатарлиқ нурғун қанунсиз һәрикәтләр бар. шивитсийәниң түркийәгә қарши сийасәтлири пәқәт п к к биләнла чәклинип қалмайду. шуниң билән бир вақитта  йәнә, 15-ийулда түркийәдә йүз бәргән сийасий өзгиришниң арқисидики фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилати  әзалириғиму өз дөлитидә панаһлиқ бәрмәктә.

түркийә шивитсийәниң бу позитсийәси сәвәбидин шималий атлантик әһди тәшкилатиға әза болуш мәсилисидә еһтийатчан муамилә қилмақта вә түркийәниң бихәтәрлик мәсилисигә писәнт қилмиған бир дөләтниң әзалиқини қоллимайдиғанлиқини оттуриға қоймақта.

украина уруши билән геополитикилиқ әһмийити йуқири көтүрүлгән түркийәниң шималий атлантик әһди тәшкилатидики орнидин пайдилинип, шивитсийәниң бу мәсилидики мәйданини өзгәртишини тәләп қилишидинму бәк  тәбиий әһвал йоқ. лекин түркийәниң бу позитсийәси шималий атлантик әһди тәшкилатида йеңи йериқ пәйда болишиға сәвәб боламду йаки болмамду? күтүп көзитишкә тоғра келиду.

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر