sagalassos qedimki shehiri

nesilxan degirmenchioghlu teripidin teyyarlanghan «anadoluning tunjiliri» namliq sehipimizning yéngi sani...

1742093
sagalassos qedimki shehiri

türkiye awazi radiyosi: waqit yashash jeryanida asta, arqigha burulup qaralghinida, közni yumup achqandekla téz ötüp kétidu. u hemme nersini özgertish yaki almashturush küchige ige. waqitqa bolghan tonushimiz, adette minut, saet, ay, yil, belkim ellik, hetta yüz yil dégendek biz ölchep - bileleydighan jeryanda téximu éniq bolidu. bu  waqitlar biz üchün birer menige ige. emma biz hayatliq musapimizning sirtidiki waqit qatlimini qanchilik hés qilalaymiz? «ming yil, ikki ming yil, on ikki ming yil ilgiri» déginimizde, bizge intayin yiraq tuyulidighan, köz bilen körüp, qol bilen tutqili bolmaydighan bu zaman qatlamlirining qanchilik qismini hés qilalaymiz? bérip körüsh, tutush mumkin bolghandila u lehzige shahit bolimiz, zaman chéghrida seper qilghandek tuyghugha kélimiz. shundaq, anadolu jughrapiyesi buninggha purset yaritip bériidighan mukemmel jay! 12 ming yilliq ötmüshke ige, insaniyetning nöl nuqtisi — göbeklitepe؛ insaniyet tarixining 9 ming yilliq halqiliq nuqtisi — chatalhöyük, 6 ming yilliq tarixqa ige tunji orda sariyi — arslantepe we yene nurghunliri... ularning her biri bir - biridin qimmetlik we qiziqarliq. bügün ularning birini, b d t maarip, ilim-pen, medeniyet teshkilati —yunéskoning dunya medeniyet mirasliri waqitliq tizimlikidin  orun alghan, bir chaghlarning heshemetlik paytexti sagalassos we ikki ming yilgha yéqin waqittin buyan toxtawsiz éqiwatqan süyi bilen tonulghan antoninler cheshmisi toghrisida toxtilip ötimiz.

* * * * *

anadolu zéminida nurghun medeniyetler, chong-kichik nurghun sheherler qurulidu. zamanning u sirliq qoli bu sheherler üstidimu aylinip yüridu, hayat dawamlashsila, sheherler özgiridu, koniraydu, yoqilidu... bezi sheherler waqitqa taqabil turalmaydu, biz ularning mewjutluqidin bir – ikki dane qalduqliri arqiliq xewerdar bolimiz yaki ular heqqide héch nerse bilmeyla ötüp kétimiz, ularning beziliri pütün shan- shewkiti bilen qeddini tik tutup yillargha doil élan qilidu. sagalassos qedimki shehirimu waqitning tesirige nahayiti az uchrighan, bügünge qeder saqlinip qalghan az sandiki sheherlerning biri bolup, hazirqi burdurning aghlasun nahiyesi tewelikige jaylashqan. u rim dewrining anadoludiki ipadisining eks étishini körgili bolidighan eng yaxshi saqlanghan qedimki sheherlerning biri. qedimki dewrde pisidiye dep atilidighan bu rayonning paytexti sagalassostur. pisidiye hazirqi isparta, burdur, afyonqarahisar we konyaning bir qisim jaylirini öz ichige alidighan bolup, köller rayoni dep atalmaqta. pisdiye, yeni köller rayoni oxshimighan jughrapiyelik alahidilikke ige rayon. bu rayonning bir teripi déngiz bilen, yene bir teripi égizliki 2500 métirghiche yétidighan taghlarni baghrigha bésip yatidu, taghlarning arisidiki peqetla oylimighan yerdin peyda bolghan kölliri we tüzlenglikliri kishini heyran qalduridighan güzellikke ige. rayonning tarixi sekkiz ming yil ilgiriki chaghlargha tutishidu.

pisidiyelikler erkinlik söyer, jenggiwar xelq dégen namgha ige idi. ular héchkimning hökümranliqi astida yashashni xalimighachqa, bu taghliq rayonni özlirining makanigha aylandurghanidi. su menbesi mol, tupriqi munbet bu rayonning cholpini «rim tinchliqi» dep atalghan dewrde chaqnashqa bashlaydu. chünki rim impératori pisdiyeni rim soda torigha kirgüzüp, uni aqdéngiz bilen tutashturidighan yollarning yasilishigha kapaletlik qilidu. pisidiyening paytexti sagalassos shuningdin bashlap güllinishke yüzlinidu. hawasi illiq we nurghun déhqanchiliq mehsulatliri, bolupmu zeytun yéghi yétishtürülidighan bolghachqa, sheher bara-bara béyiydu. uningdin bashqa, sagalassos sapal ishlepchiqirishtimu intayin alahide orungha ige idi. rayonning lay qatlamliridin élinghan alahide laydin yasalghan sapal buyumlar «qizil siyrilma saglassos sapal buyumliri» dep atilidu. apélsin renggige yéqinraq kélidighan qizil sapal buyumlar parqiraq, siliq bolup, pütkül aqdéngiz oymanliqidiki qedimki dunyaning eng yaqturulidighan mehsulatlirining biri hésablinidu. aqdéngizning oxshimighan jayliridiki qézish xizmetliri jeryanida zor miqdardiki sagalassos sapal buyumliri qéziwélindi. kéreksiz parchilarning tashliwétilmestin qayta ishlepchiqirilishi, yeni shu yillardimu kéreksiz nersilerni qayta pishshiqlap ishlesh bu sapal buyumlarni bügünki kündimu alahide imtiyazgha ige qilidu.

* * * * *

sagalassos kéyinki yillarda rim impériyesining muqeddes merkizi dep élan qilinidu. impératorlarning eng yaxshi köridighan shehiri, étiqad sayahitining tesiri bilen iqtisadini kücheytip, altun dewrini bashtin kechürüshke bashlaydu. sheherge muqeddes merkezge layiq heywetlik qurulushlar؛ nopusining ikki hessisidin köp tamashibin sighidighan ghayet zor tiyatirxana sélinidu. tiyatirxana etraptiki rayonlardin kelgenlermu diniy murasimlargha ishtirak qilalisun, dégen meqsette sheherning éhtiyajidinmu chong qilip yasilidu.

sagalassos tiyatirxanisi kishini tesirlendüridighan xaraktérge ige bolsimu, emma sheher abidiwi cheshme - fontanliri bilen alahide diqqetni tartidu. chünki bu sheherning aldinqi qatardiki kishiliri bayliqini namayan qilish üchün özara beygige chüshkendekla cheshme – fontanlarni yasatquzidu. lékin, bu qedimiy sheherde alahide tilgha élishqa erziydighan bir cheshme bar؛ chünki dunyaning qedimki sheherliri arisida hazirmu fonksiyesini dawamlashturuwatqan peqet üchla cheshme bar bolup, bularning biri burdurning aghlasun nahiyesidiki sagalassos qedimki shehirididur. üch minggha yéqin tashni birleshtürüsh arqiliq eslige keltürülgen «antoninler cheshmisi» ikki ming yilgha yéqin waqittin buyan toxtawsiz éqiwatqan süyi bilen sheherdiki bashqa cheshmilerni arqida qalduridu.

sharqiratmiliq bu cheshme rim impériyesining küchi we nopuzini dunyagha namayan qilish üchün yasilidu. bu cheshmini yasashta impériyening oxshimighan jayliridin keltürülgen oxshimighan rengdiki tashlar we qimmet bahaliq afyon mermerliri ishlitilidu. sagalassos qedimki shehirining neqeder bay we heywetlik ikenlikini chüshinish üchün bashqa ispatlarni izdeshning hajiti yoq, peqet antonin cheshmisige qarashning özila kupaye qilidu. bu cheshme heqqide yene bir riwayet bar: mish- mishlargha qarighanda, bu bulaqning süyi kishilerni güzelleshtüridu we uni ichkenler muhebbetlishidu! antonin cheshmisi her yili peqet bu riwayetke ishinip kelgen minglighan ziyaretchilerni kütüwalidu. isimidinmu melum bolup turghinidek, bu bir riwayet, uning asasining bar – yoqluqi namelum. lékin, biz bu cheshmining süyi toghrisida bilidighanlirimizni köpchilik bilen siler bilen ortaqlishayli: qedimki sheherdiki qézish etriti hak tashlirining arisidin irghip chüshüwatqan bu pakiz we intayin soghuq suni bélgiyege ewetip tehlil qildurup, yawropada bu süpet we temde suning yoqluqini ispatlap chiqti.

* * * * *

sagalassos qedimki shehirining on besh métir égizliktiki mezari herooni, tüwrüklük kochisi, sheher ordisi, néon kutupxanisi, munchiliri we bashqa qurulushliri toghrisida melumat bérishke waqtimiz yétishmeydu, bu yerde peqet ularning ismlirinila tilgha alalaymiz. zaman turmuzlanghan bu sheherni sayahet qilish sizge baghliq.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر