саинт пиер черкави вә анадолуниң тунҗи мәсчити һәққидә немиләрни билисиз?

нәсилхан дәгирмәнчиоғлу тәрипидин тәййарланған «анадолуниң тунҗилири» намлиқ сәһипимизниң йеңи сани...

1739267
саинт пиер черкави вә анадолуниң тунҗи мәсчити һәққидә немиләрни билисиз?

түркийә авази радийоси: инсан йәр йүзидә апридә болғандин тартип бир – биридин пәрқлиқ җайларда йашап кәлди. уларниң тунҗи макан тутқан, панаһланған йәрлири өңкүрләр болди. чүнки өңкүрләр кишиләрни һәм килимат шараитидин һәмдә йавайи һайванлардин қоғдайтти. инсанлар ов овлашни өгәнгәндин кейин болса, өңкүрләрниң қараңғу вә соғуқ җайлирини гөшлирини қоғдашқа аҗратти. һәтта, бәзи өңкүрләрни худди соғуқ сақлаш өйигә охшаш пәқәт мушу мәқсәттила ишләтти. кишиләр өңкүрләрдин өлүклирини дәпнә қилиш, йошурунуш вә йаки ибадәт қилиш мәқситидиму пайдиланди. уларниң бәзилиридә зиннәт буйумлири учриса, йәнә бәзилиридә кишиниң ишәнгүси кәлмигүдәк дәриҗидә мукәммәл сизилған там рәсимлири учрайду. анадолу җуғрапийәсидә буларниң мисаллирини учритиш мумкин.

* * * * *

дәсләптә панаһлиниш вә қоғдиниш мәқситидә ишлитилгән өңкүрләр вақитниң өтүшигә әгишип, мәдәнийәт тәрәққийатиниң тунҗи излириға шаһит болди. мәсилән, хатайниң самандағи наһийәсидики үчағизли өңкүридә, заманимиздин 200 миң йил илгирики тунҗи инсан билән миладидин 40 миң йил илгирики тунҗи заманиви инсанларниң қалдуқлири байқалди؛ өңкүрдин нурғун мончақ вә таш материйаллар чиқти. мутәхәссисләр, бу өңкүрниң инсанийәт тарихини йорутуп беридиғанлиқини, инсаншунаслиқ вә архологийә җәһәттә дунйада интайин муһим орунға игә икәнликини оттуриға қоймақта.

анадолудики өңкүр рәсимлириниң тарихи кона таш қораллар дәвригә тутишиду. мәрсин, қаһраманмараш вә баликәсирдики охшимиған усуллар билән тамларға сизилған нәқишләр, анадолуниң инсанийәтниң узун һекайисигә шаһит болғанлиқини йәнә бир қетим намайан қилип бериду.

 бу җуғрапийә йеңи динниң муһим басқучлири, шәкиллиниши вә бурулуш нуқтилириға шаһит болди. зийанкәшликкә учриған қуддустин қечип кәлгән тунҗи хиристийанлар иһлара вадисидики өңкүрләргә орунлишиду. өңкүрләр бу қетим өзгичә бир функсийәни үстигә алиду. тунҗи хиристийанлар кападокйа йәр асти шәһәрлиридики өңкүрләргә йошурунувелип, йеңи динни тарқитишқа тиришиду. хатайниң антакйа наһийәсигә йеқин җайда дунйадики тунҗи өңкүр черкави — сант пйер черкави бар.

* * * * *

антакйа җайлашқан орни сәвәбидин әсирләрдин буйан интайин муһим кесишиш нуқтиси һесаблиниду. месопотамиййәдин ғәрбкә өтмәкчи болғанлар антакйани бесип өтиду؛ тетитқулар вә йипәк йоли бу йәрдин өтиду. анадолудики әң қәдимки олтурақ районлириниң бири болған антакйа, гиреклар вә рим империйәси дәвридә дунйаниң алдинқи қатардики мәдәнийәт мәркәзлириниң биригә айлиниду.

һәзрити исаниң 12 әлчиси (һәвариси)ниң бири болған сант пйер, йәнә бир нами саинт петрусму хиристийан динини тарқитишни асан дәп ойлап антакйаға келиду. чүнки бу шәһәр һәм қуддусқа йеқин  иди, һәмдә бу йәрдә охшимиған мәдәнийәтләр тинч йашайтти. у вақитларда, антакйа рим империйәсиниң үчинчи чоң шәһири болуп, байлиқи, гүллиниши вә әқлий қурулмиси билән шәрқтики әң муһим шәһәр иди.

антакйаға кәлгән саинт петир «һач теғи (кирест теғи)дики бир тәбий өңкүрни черкав қилип ишлитип, вәз ейтишқа башлайду. дәсләпки хиристийан дәвридә динниң тарқилишида муһим рол ойниған бу өкңүр — ст.пиер черкави, мәзһәпләргә бөлүнүштин илгирики хиристийан дининиң тунҗи черкави дәп қарилиду. бу өңкүр җамаәт тунҗи болуп «хиристийан» дегән намни алған вә диний қаидиләрниң ули қойулған җай һесаблиниду. әвлийа саинт пиер хиристийан җамаитиниң тунҗи попи, шундақла дунйадики тунҗи папаси сүпитидә тарих бәтлиридин орун алиду. бу өңкүр кейинки йилларда тунҗи хиристийанлар вә уларниң тунҗи учришишлириға шаһит болғанлиқтин, һәҗ қилиш мәркизи дәп елан қилиниду.

* * * * *

ташқа ойулған бу өңкүр черкавниң чоңқурлуқи 13 метир, егизлики 7 метир келиду. рим империйәси хиристийан динини рәсмий дин дәп қобул қилғандин кейин, бу өңкүргә бәзи қошумчилар илавә қилинип черкав шәклигә киргүзүлиду. өңкүрдә саинит пиерниң һәйкили, бузулуп кәткән мозайка қалдуқлири вә муқәддәс су қатарлиқлар бар. сайаһәтчиләр шипалиқ дәп қаралған бу судин узун йиллар бойи ичиду вә бимарлириға елип кетиду. гәрчә бу су йәр тәврәшләр нәтиҗисидә йилларниң өтүши билән азийип кәткән болсиму, әмма у һазирму қийа ташларниң арисидин тамчип чүшүшни давамлаштурмақта. черкавда йәнә тағқа тутишидиған бир мәхпий тонелму бар. бу тонилни ичкидикиләр һуҗумға учриған әһвал астида ишләткән болуши мумкин, дәп қаралмақта. буниңдин башқа, черкавға йеқин йәрдики нурғун кичик тәбиий өңкүрләрниң вә қийа ташларға ойулған маканларниң хилвәттә ибадәт қилиш үчүн ишлитилгәнлики мөлчәрләнмәктә. антакйадики саинт пийер черкави б д т маарип, илим-пән, мәдәнийәт тәшкилати — йунескониң дунйа мәдәнийәт мираслири тизимликидин орун алмақта. уни һәр йили миңлиған хиристийанлар зийарәт қилмақта вә қәрәллик һалда диний мурасимлар өткүзүлмәктә.

черкавдин йуқириға созулған йолниң ахирида зийарәтчиләрни һәйран қаларлиқ бир йәр күтүп туриду. бу мушәққәтлик йол бәл қойувәтмәстин илгирилигәнләрни ташлар ойулуп йасалған ғайәт зор бир йерим бәдән һәйкәл билән учраштуриду. бу һәйкәл йунан әпсанилиридә дозах кемичиси харон дәп аталған, беши бир йупуқ билән йепиветилгән 4 метир егизликтики бир инсан портрети. антакйадики ваба йуқумида нурғун адәм өлгән болғачқа, шәһәр аһалиси бир перихундин мәслиһәт сорайду. мана бу ниқаб қапартма перихунниң тәвсийәси билән шәһәрни кесәллик вә өлүмдин қоғдаш үчүн йасилиду.

* * * * *

антакйа дунйадики тунҗи өңкүр черкави саинт пиерға охшашла кишиләрниң диққитини қозғайдиған йәнә бир муқәддәс маканғиму саһибиханлиқ қилиду. анадолуниң тунҗи мәсчити — һәбиб нәҗҗар мәсчитиму бу шәһәргә җайлашқан. һәбиб нәҗҗар антакйада йашайдиған бир йағаччи иди... һәзрити исаниң әлчилиридин йуһәнна (йәһйа) билән паулус (йунус), йеңи динни вә тәңриниң йәккә – йиганә икәнликини чүшәндүрүш үчүн антакйаға келиду. уларға тунҗи болуп ишәнгәнләрниң бири һәбиб нәҗҗар болиду.  көп тәңрилик етиқадтин бир тәңрилик етиқадқа өтүшкә чақирған әлчиләргә кишиләр қаттиқ қарши туриду, уларни өлтүрүшниң пиланлирини түзиду. һәбиб нәҗҗар болса, хәлқкә қарши чиқип, әлчиләрни қоғдашқа урунуш җәрйанида өлтүрүлиду.

анадолуниң тунҗи мәсчити һәбиб нәҗҗар мәсчити, икки қәбрә, мәдрисә һуҗрилири вә чәшмидин тәркиб тапиду. мәсчит һойлисиниң кириш еғизиниң оң тәрипидә йәһйа (йуһәнна) вә йунус (паулус)қа бешиғлап йасалған қәбриләр бар.

* * * * *

антакйа өзи гуваһ болған бурулуш нуқтилири вә уларниң әслимилирини әсирләр бойи йеңи әвладларға йәткүзүп кәлгән бир қәдимий шәһәр. антакйадики һәр бир ташниң астидин тарих охчуйду. бу шәһәрдики дунйаниң әң қәдимки өңкүр черкавиниң җамаити өзлирини  тунҗи қетим «хиристийан» дәп атайду. бу сәвәбтин, антакйа қуддустин қалсила хиристийан дининиң әң муқәддәс шәһири дәп қарилип, биринчи дәриҗилик һәҗ мәркизи дәп елан қилиниду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر