«книдос афродит һәйкили» вә книдос қәдимки шәһири

нәсилхан дәгирмәнчиоғлу тәрипидин тәййарланған «анадолуниң тунҗилири» намлиқ сәһипимизниң йеңи сани...

1739269
«книдос афродит һәйкили» вә книдос қәдимки шәһири

түркийә авази радийоси: бу земин тарихтики тунҗи гүзәллик мусабиқисигә саһибханлиқ қилиду؛ ривайәтләргә қариғанда, илаһлар оттурисидики бу гүзәллик мусабиқиси буниңдин төт миң йил илгири йүз бәргән болуп,  афродит әң гүзәл тәңричә унванини қолға кәлтүрүш үчүн баһалиғучини қаймуқтуриду вә бу қилмиши арқилиқ тройа урушиниң башлинишини кәлтүрүп чиқириду, шундақтиму у йәнила «әң гүзәл тәңричә» дегән намға еришиду. «афродит» дегән нам әсирләрдин буйан дунйадики әң гүзәл айал, кәм - күтисиз нисбәтләр вә мукәммәллик қатарлиқ уқумлар билән бирликтә тилға елиниду вә бу уқумлар билән гирәлишип кетиду. тәңричәгә атап нурғун бутханилар селиниду, сан – санақсиз һәйкәлләр йасилиду. сәһипимизниң бүгүнки санида сәнәт тарихиниң «тунҗилири» қатариға киргән «датча-книдос афродит һәйкили» һәққидики учурларға орун беримиз.

* * * * *

йунан әпсанилиридә муһәббәт йаки гүзәллик илаһи дәп қарилидиған афродит, матросларниң қоғдиғучиси, шундақла моллуқ, туғушчанлиқ вә бәрикәт тәңричиси һесаблиниду. әйни дәврниң мәшһур һәйкәлтираши праксителес, матрослуқ билән шуғуллинидиған кнодослуқларға бир һәйкәл йасап бериду. «йалиңач афродит» дәпму атилидиған «кнодос афродит һәйкили» дунйадики тунҗи «йалиңач айал һәйкили» болғачқа, абидә характеригә игидур. гәрчә айаллар вә уларниң бәдини кейинки йилларда тәңричә афродит қийапитидики таварға айланған болсиму, әмма у һәйкәлтираш праксителесниң әйни дәврдики бөсүш характерлик хизмити иди.

 шу чағғичә пәқәт йунан тәңрилириниң, йәни әр тәңриләрниңла бундақ һәйкәллири йасилатти, тәңричәләр болса, кийим - кечәклири билән ойулатти. тәсәввур қилинғининиң әксичә, буниң шәһванийлиқ билән мунасивити йоқ иди... әр  мәркәзлик бир җәмийәт болған һәмдә әпсанилиридиму булар ениқ әкс әткән гирек мәдәнийитигә нисбәтән нуқсансиз бәдән әрләрниң бәдини иди. шуңлашқа, уни көргәзмә қилишниң һечқандақ зийини йоқ иди. айалларниң бәдини мукәммәл әмәс дәп қаралған болғачқа, уларниң һәйкәллири кийимлик һаләттә  йасилатти.

сәнәт тарихидики йеңи бир теминиң тунҗи үлгисини шәкилләндүргән кнодос афродит һәйкили, буниңлиқ биләнла тохтап қалмастин, айалларниң гирек җәмийитигә қатнишишқа башлайдиғанлиқиниң бешаритиниму бериду. у әсирләр бойи нурғун сәнәткарларни илһамландуриду, афродит арқилиқ ғайивиләштүрүлгән айаллар бәдини һәйкәлтирашлиқниңла әмәс, йәнә рәсим, шеир, роман вә киноларниңму темиси болиду.

* * * * *

афродит бир тәңричә болуп, дунйәвий гүзәлликтин һалқиған бир илаһий гүзәлликниң өзгичә намайәндисидур. һәйкәлму бу қарашниң намайәндисидур. кинодос афродит қәдимки дәвр сәнитиниң иптихар мәнбәлириниң биридур. шуңа у дәврдики бәзи йазғучилар бу естетик мөҗизәгә «пүткүл қәдимки дунйаниң көрүшкә әрзийдиған надир әсири» дәп баһа бериду. кинодос афродит һәйкили һәйкәлтираш тәрипидин йуйунушқа тәййарлиқ қиливатқан һаләттә тәсвирлиниду. шуңиму у диний мәнигә игә болиду؛ чүнки йуйунуш башқа барлиқ бәрикәт,  моллуқ тәңричәлиридикигә охшашла диний вәзипәдур.

 кинидос хәлқи матросларниң қоғдиғучиси афродитниң йардимигә еришишни үмид қилиду. шуңлашқиму һәйкәл кенидослуқ матрослар һәр тәрәптин көрәләйдиған егиз бир йәрдики бутхана әтрапиға орунлаштурулиду. хәлқ афродитниң хәтәрлик йолларни көрәләйдиғанлиқиға, боран - чапқунлуқ һава шараитида уларниң портларға бихәтәр беривелишиға йардәдм беридиғанлиқиға ишиниду, һәйкәлни көргән матрослар өзини бихәтәр һес қилиду. мутәхәссисләр, һәйкәлниң һәр тәрәптин көрүнүшини капаләткә игә қилиш үчүн, адәттин чәтнәп бутханиниң йумилақ һаләттә йасалған болушини илгири сүриду. афоридт бутханиси дәп атилидиған бу қурулуш йәнә «йумилақ бутхана» дәпму атилиду. лекин, булар пәрәздин башқа нәрсә әмәс, чүнки наһайити узун вақит издерики қилинған бу мәшһур һәйкәл, йа бутханидин йаки книдосниң башқа бир йеридин тепилмиди... тәтқиқатчиларниң қолида әйни чағда бу йәрни зийарәт қилғанлар қалдурған хатириләр, қезиш – тәкшүрүш җәрйанида тепилған афродит сүритиниң парчилири вә бу ибадәтханиға тәвә дәп қаралған там рәсимлиригә даир учурларла бар.

* * * * *

кнодосниң көзни қамаштуридиған башқа қурулушлириға өтүштин бурун, бу шәһәр һәққидә азрақ тохтилип өтимиз. һазирқи күнидә датча йерим арилиниң әң йирақ четигә җайлашқан кнодос, қәдимки дәврдики муһим сода, мәдәнийәт вә сәнәт шәһәрлириниң бири иди. у әгә деңизи билән ақдеңиз өзара учрашқан җайға җайлашқан болғачқа, деңизчилиқ җәһәттәму интайин муһим иди. кнодос ақдеңиздин қара деңизға қарап маңған парахотларниң тохтап өтүш нуқтиси болуп, узуқ – түлүк вә сода буйумлирини сетивелиш һәмдә арам елишта кәм болса болмайдиған орунда иди. у интайин мувапиқ тәбиий портлири билән начар һаварайи шараитлирида матросларниң дәрдигә дәрман болатти. дәсләптә бу шәһәр чоң қуруқлуқ вә һазир «төгә бойни» дәп атилидиған «кап крио» арилидин тәркиб тапатти. шуңлашқа, әйни чағниң җуғрапийәшунаси страбо кнодосни «қошмақ шәһәр» дәп атиғаниди. вақитниң өтишигә әгишип, арал билән чоң қуруқлуқ оттурисидики деңиз толдурулуп икки айрим порт вуҗудқа чиқирилиду. шималдики әгә деңизи порти техиму бихәтәр болғачқа, һәрбий ишлар үчүн ишлитилиду, җәнубтики порт сода парахотлириға аҗритилиду. у вақитта деңизни толдуруш техникисини билиш вә униңдин мувәппәқийәтлик пайдилиниш кишини һәйран қалдуридиған бинакарлиқ утуқи сүпитидә көз алдимизда намайан болиду.

йәр шәкли оңғул – доңғул болғачқа, кнодос қәдимий шәһиридики имарәтләр пәләмпәйсиман шәкилдә селинғаниди. йуқирида шәһәрниң егиз йеригә селинған «йумилақ бутхана» йаки афродит бутханиси һәққидә қисқичә тохтилип өткәнидуқ. кнодосниң кишини һәйран қалдуридиған башқа қурулушлири дукан вә мал сетивелиш мәркизи сүпитидә ишлитилгән стоа, бәрикәт вә моллуқ тәңричәси дәмәтәр үчүн йасалған муқәддәс җай, йигирмә миң кишилик чоң тийатирхана, аполло вә дионисос бутханиси қатарлиқлардур. буниңдин башқа, қәдимки дәврниң әң чоң қәбристанлиқлириниң бириму бу шәһәргә җайлашқан.

бай - байашатлиқи вә һәйвәтликлики билән даңқ чиқарған бу шәһәр нурғун қетим булаң - талаң қилиниду. бу хил булаңчилиқ тарихий ролини ахирлаштурған чағлардиму давамлишиду! бәзиләр тапқан нәрсилирини өз дөлитигә елип кетип бай болушни арзу қилса, йәнә бәзиләр афродитниң һәйкилини тепип нам - шөһрәт қазинишни койиға чүшиду.  19- вә 20- әсирләрдики хәзинә овчилиқи түсидики рәһимсизләрчә қезишлар киндосқа зор зийанларни йәткүзиду... тепилғанлар чәт әлгә әткәс қилиниду. һәҗими, еғирлиқи вә йуқири бәдиий қиммити билән алаһидә муһим һесаблинидиған  «кнодос шири» вә һәқиқий инсан өлчимидә йасалған бәрикәт илаһи «кнодос дәмәтәри» һәйкәллири бүгүнки күндә өзлири тәвә болған йәрдин йирақта — лондонда көргәзмә қилинмақта.

* * * * *

афродитниң һәйкилини йасаш арқилиқ йеңи бөсүш һасил қилған һәйкәлтираш пракистелес, бу шәһәрни даңлиқ сайаһәт мәркизигә айландурди. кнодосниң сәнәттила әмәс, илим- пән вә мәдәнийәттиму башламчи шәһәр болушиға төһпә қошқан башқа кишиләр һәққидиму қисқичә учур берип өтәйли. архидес вә евклидқа башламчи болған, каинатниң  қурулмисини математикилиқ модел сүпитидә тунҗи қетим оттуриға қойған математик, астроном вә пәйласоп өдокусму кнодослуқтур. қәдимки дунйаниң йәттә мөҗизәсиниң бири болған мисирдики искәндирийә майакиниң лайиһәлигүси состратос кинидоста йашайтти. өз дәвриниң иккинчи чоң теббий мәктипини қурған өрифон һипокраниң замандиши вә рәқиби иди.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر