саинт паолос черкави

нәсилхан дәгирмәнчиоғлу тәрипидин тәййарланған «анадолуниң тунҗилири» намлиқ сәһипимизниң йеңи санини диққитиңларға сунимиз.

1709656
саинт паолос черкави

түркийә авази радийоси: бу тупрақларда мәдәнийәтләр барлиққа келиду, күлтүрләр гүллиниду... бу йәрдә әпсанә вә дастанлар реал турмуш билән гирәлишип кәткән болуп, у көп худалиқ динларғиму, бир тәңрилик динларғиму саһибханлиқ қилиду.  бу җуғрапийәдә бәзиләр тәбиий һадисиләргә ишиниду, бәзиләр суни муқәддәс дәп қарайду؛ әпсаниви илаһларға ишинидиғанларму, асман илаһиға ишинидиғанларму бар. йәһудийлар, хиристийанлар вә мусулманлар бу тупрақларда биллә йашайду. анадолу хиристиан дининиң тарқилишиға охшаш дунйа динлириниң тарихини шәкилләндүргән муһим өзгиришләргә шаһит болиду. анадолу қуддустики зулум вә римдики бесимлардин қачқанларниң панаһгаһи болиду. йеңи дин вә униң вәкиллирини йоқитиш буйруқи чүшүрүлгәндә, тунҗи хиристийанлар кишиләрни кәң қорсақлиқ билән қарши алидиған анадолуға беришни қарар қилиду. оқуш үчүн барған қуддуста хиристийан динини қобул қилған тарсуслуқ сайнт павулус анадолуға өткән тунҗи рәһбәрләрниң бири болуп қалиду. у сайаһити арқилиқ йеңи динниң қуддустин анадолуға вә у йәрдин йавропаға тарқилишида гәвдилик рол ойнайду.

* * * * *

хиристийанларниң символлуқ затлириниң бири болған сант паулусниң исми инҗилда тарсуслуқ павл дәп тилға елиниду. шуңлашқа, анадолуниң җәнубиға җайлашқан тарсус, хиристийан дини үчүн интайин муһим шәһәр дәп қарилиду. бу сәвәбтин, сайнит паулус черкави, сайнит паулус қудуқи вә униң тарихий муһити б д т пән, маарип вә мәдәнийәт тәшкилати- йунескониң дунйа мәдәнийәт мираслири вақитлиқ тизимликидин орун алмақта.

сайнит паулус черкави вә сайнит паулус қудуқи хиристийан дининиң муһим һәҗ мәркәзлири қатарида санилиду. черкав кейинки әсирләрдә сант паулусқа атап селинған, қудуқ болса, сант паулусниң һойлиси дәп қаралған орунға җайлашқан. өтмүштә һәҗ қилиш үчүн қуддусқа барғанлар бу йәрни зийарәт қилип, муқәддәс вә шипалиқ дәп қаралған қудуқниң сүйидин ичкән. суйи қәтий азаймайдиған қудуқ бүгүнки күндиму хиристийан һаҗилири үчүн илгирикигә охшашла муһим символ һесаблиниду. һойлиниң йеқин әтрапида таш билән йатқузулған қәдимий йол бар. бу йол сант паулус дәвридикигә шәклини һазирму сақлап кәлмәктә.

* * * * *

саинт паулус һәзрити әйсаниң 12 әлчиси (һәвариси)ниң бири болмисиму, хиристийан диниға қошқан төһписи сәвәбидин бәзи мәнбәләрдә «әлчи» дәп тәсвирлиниду. у анадолуни әң җәнубидин тартип әң ғәрбигичә айлинип, йеңи динни тарқитишқа тиришиду. бу бүгүнки илғар йол торидин пайдилинилған тәқдирдиму, бир нәччә һәптә вақит кетидиған җапалиқ сәпәр иди. гәрчә у нурғун қийинчилиқларға дуч кәлгән болсиму, айлинип йүрүп йеңи динни чүшәндүрүштин ваз кәчмәйду вә йеңи әгәшкүчиләрни қолға кәлтүрүшкә тиришиду. бүгүнки күндә саинт паулус йаки саинт павло дәп атилидиған бу йол түркийәдики әң узун пийадиләр йоллириниң бири. анталйа вә испарта шәһәрлирини бесип өтидиған йолниң узунлуқи 500 киломитир болуп, хәлқаралиқ тәбиий муһитта пийадә сәйлә қилиш өлчимигә чүшиду. саинт паулус йоли пәргә қәдимий шәһиридин башлинип, испартадики псидйа антиокйа қәдимки шәһиридә, йәни йалвачта ахирлишидиған болуп, пийадә меңиш линийәси вә йөнилишлири қизил вә ақ бойақлар билән ишарәтләнгән. писдйа антиокйа йаки йалвач, хиристийан дининиң тунҗи вәз-нәсиһәтлириниң бири қилинған шәһәр. шәһәр һәҗ мәркизи дәп җакарланғандин кейин, бу йол хиристийанлар тәрипидин муқәддәс дәп қобул қилинған. бүгүнки күндиму һәҗ қилишни халайдиған нурғун хиристийанлар саинт паулус йолидин маңиду.

асфалитланмиған, тәбиий һалити бузулмиған бу 500 километирлиқ йол бойида нурғун қәдимий шәһәрләр бар. йолниң 10 киломитирлиқ қисми йазили җилға тәбиәт бағчисини кесип өтиду. җилға йәнә қизил қариғай, чинар, чилан вә йаңақ қатарлиқ мол өсүмлүклири вә йавайи һайванлири биләнму кишиләрниң диққитини тартиду. бу йәрдә саинт паулусниң изини бойлап маңғанларниму һәйран қалдуридиған нәрсиләрму учрайду. мәсилән, ташларниң биригә йезилған «әркин адәм» намлиқ шеир!

«әй йолучи, сәпәр һазирлиқини қил вә атлан йолға, шуни билгинки,

әркин адәм пәқәт характер җәһәттә әркин адәмдур.»

дегән мисралар билән башланған  бу шеирни қул болуп туғулуп, кейин әркинликкә еришкән қәдимки дунйаниң муһим мутәпәккурлириниң бири болған епикетус йазиду. йазма канйон намини ташқа йезилған бу шеирдин алиду.

* * * * *

саинт паулус анадолуниң һәрқайси җайлирини айлинип йүрүш җәрйанида нурғун җайларда қониду. кейинчә у қоған җайларға униңға атап черкавлар селиниду. мәрсинниң мут районидики алахан монастириму шуларниң бири. гөксу вадисиниң тик етикигә җайлашқан мунастер бинаси бири вәйран болған икки черкав, қийалиқларға ойулған раһибларниң һуҗрилири, чөмүлдүрүш өйи вә қәбриләрдин тәркип тапиду. 1300 метир егизликкә селинған бу монастир өзиниң алаһидә таш оймичилиқи билән кишиниң диққитини тартиду. дунйаға даңлиқ сәййаһ әвлийа чәләби бу йәрни көрүп: «устисиниң қолидин йеңила чиққандәк қилиду» дегәниди. черкавлар вә монастир бинаси бүгүн күндә б д т пән, маарип вә мәдәнийәт тәшкилати- йунескониң дунйа мәдәнийәт мираслири вақитлиқ тизимликидин орун алмақта.

* * * * *

анадолуда қурулған қәдимки мәдәнийәтләрниң һәр бири бу җуғрапийәгә өзигә аит бир нәрсиләрни илавә қилип кәлди. биз зийарәт қилған қәдимки шәһәрләр пәқәт өтмүшниң излирини өз ичигә алған йадикарлиқлардинла ибарәт болуп қалмастин, улар турмуш усулиниң, мәдәнийәт - сәнәт вә етиқадниң намайәндисидур. тийатирханиларму, нор көврүкләрму, хиштин йасалған ордиларму, муқәддәс җайларму бизгә мирас қалиду... һәр қәдәмдә алдимизға абидиләр, бутханилар, қурбанлиқ супилири, черкавлар, монастирлар, ибадәтханилар вә мәсчитләр учрап туриду؛ уларниң һәр бири анадолуниң байлиқини әкис әттүриду. әсирләр бойи инсанийәт тарихида из қалдурған тәрәққийатларға шаһит болиду. анадолу алдимизда һәйвәтлик тағ чоққисидики илаһларниң һәйкәллири, қийа ташларға ойулған дуа-тилавәт сорунлири вә бир етиқадчиниң сәврчан, шундақла ирадилик сәпириниң қәдәмлири сүпитидә әкс етиду. бәзи сәпәрләр һәйран қаларлиқ ишлар билән толған болиду. у инсанни әзәлдин билмәйдиған һекайиләр қайнимиға иттириду, башқа дийарларға, башқа дәврләргә елип бариду؛ пәрқлиқ етиқадларниң излирини көз алдимизда намайан қилиду. бу йәрләр хиристийан дини тарихидики муһим вәқәләргә сәһнә болиду. тунҗи черкав, тарихий шипаханилар, һәзрити мәрйәм турған өй бу йәрдә... саинт паулусниң сәпәрлириниң муһим бир қисми бу тупрақларда ройапқа чиқти.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر