arslantepe égizliki we dunyadiki tunji dölet qurulmisi

nesilxan degirmenchioghlu teripidin teyyarlanghan «anadoluning tunjiliri» namliq sehipimizning yéngi sani...

1706834
arslantepe égizliki we dunyadiki tunji dölet qurulmisi

türkiye awazi radiyosi: insanlar nahayiti uzun zamanlardin béri «dölet» uqumi üstide oylinip, köngüldikidek döletning qandaq bolushi kéreklikini tépip chiqishqa tirishti. bu tirishchanliq qedimki dewrgiche dawamlashti. u dewrning peylasoplirimu döletning néme ikenliki we qandaq bolushi kérekliki toghrisida izchil oylandi. soqrat, eplatun we aristotél bügünki kündiki dölet pelsepesi uqumining asasini teshkil qilidighan menbelerni yézip chiqti. bularning ichide eng muhimi eplatunning ghayiwi dölet chüshenchisini ustazi soqratning tili arqiliq bayan qilghan «dölet» namliq esiridur. éytishlargha qarighanda, hazirghiche barliqqa kelgen barliq dölet nezeriyeliri we ijtimaiy tertipler bu menbe eserdin ilham alghan. undaqta, dölet idiyesi qedimki dewrde tunji bolup yunan peylasopliri sayisida barliqqa keldimu? uningdin ilgiri bundaq uqum yoqmidi?

* * * * *

dölet idiyesining qachan peyda bolghanliqi namelum. emma biz döletning qedimki yunandin xéli burunla mewjut ikenlikini bilimiz. chünki insanlarning olturaq hayatqa qedem bésishi bilen birlikte iqtisadiy, ijtimaiy we siyasiy sewebler tüpeyli dölet amilining shekillinishke bashlighanliqigha dair nurghun pakitlar bar. mezkur tunji döletlerning eng deslepki misalliri tépilghan jay bolsa, missopotamiye we anadoludur. bügün diqqitinglargha 6000 yilliq tarixi bilen anadoludiki tunji sheher döliti qurulghan jay arslantepe töpiliki heqqidiki uchurlarni sunimiz.

arslantepe töpiliki nurghun yéngiliqlar royapqa chiqirilghan jay bolup, dewrimiz medeniyitining bashlinish nuqtisi, dep qarilidu. bu töpilik malatyaning battalghazi nahiyesige jaylashqan bolup, yuqiridin töwenge élip bérilghan qézish jeryanida, töpiliktin alte olturaq rayon we medeniyet qatlimi tépildi. töpilikte miladidin ilgiriki 5000 - yildin tartip wizantiye dewrigiche üzlüksiz halette insanlarning yashap ötkenliki melum. bundaq bolushining sewebi, firat deryasi we uning tarmaq éqinlirining bu rayonni su bayliqi jehette üstünlükke ige qilishi we munbet tüzlengliklirining bolushini arqa körünüsh qilidu. su menbelirige yéqin bolushi deslepki chaghlardin tartipla insanlarning olturaqlishishtiki tallishigha türtke bolup keldi. chünki u hem hayatni dawamlashturush jehette ejellik ehmiyetke ige bolushi hem déhqanchiliqqa mas kélidighan su bayliqi muhiti sewebidin muhim idi. shunglashqimu hititlardin rim dewrigiche bolghan jeryanda arslantepede oxshimighan medeniyetlerni berpa qilish mumkin bolghanidi.

* * * * *

arslantepe égizlikidiki qézish – tekshürüsh xizmetliri 1930- yillarning béshida bashlandi. 1961- yildin bashlap qézish – tekshürüsh xizmetlirini italiyediki «la sapénza uniwérsitéti» dawamlashturmaqta. arslantepening ehmiyiti merkizi dölet sistémisigha ötüsh we dölet teshkilatining deslepki ülgilirige shahit bolghan pakitlar tépilghandin kéyin téximu ashti. aldi bilen, bir butxana qéziwélindi, andin miladidin üch ming yillar burun, belkim uningdinmu baldur  sélinghan bir orda, text we tamgha ewrishkisi tépildi. bularning hemmisi bizge arslantepe égizlikining anadoludiki tunji sheher döliti ikenlikini we dölet qurulmisining shekillengenlikini körsitip béridu. arslantepe égizlikini bashqa tarixiy orunlardin perqlendürüp turidighan bu orda, «dunyadiki eng qedimki xish ordisi» dep qaralmaqta. 2.5 métir égizliktiki tam, butxana, ambar we memuriy öylerdin terkib tapqan orda qurulmisi bügün ziyaret qilghili bolidighan halette mewjutluqini dawamlashturmaqta we tamlirini zinnetligen 5500 yilliq tarixqa ige resimler hazirmu hayatiy küchini namayan qilmaqta.

qézish – tekshürüsh jeryanida ikki mingdin artuq tamgha izi, métal qorallar we hazirghiche tépilghanliridin kem dégende ming yil burun soqulghan toqquz qilich tépildi. bu qilichlar dunyadiki qoral ishlitishning tunji ispati dep qarilidu. mutexessisler, bu ordining barawerlikni yaqlighuchi bir jemiyettin sinip we merkiziyleshken jemiyetke aylanghanliqining mislisiz ülgisi ikenlikini otturigha qoymaqta. elwette, bu musapining qandaq we qaysi xil sewebler tüpeyli bésilghanliqini bilmisekmu, insanning eqlige muqerrer halda eplatunning meshhur esiri «dölet» te otturigha qoyghanliri kélidu. eplatun, xelqning parawanliqigha kapaletlik qilish üchün, döletning «hökümranlar», «eskerler» we «xelq»tin ibaret üch oxshimighan amildin terkib tépishi kéreklikige ishinetti. kim bilidu?! belkim arslantepede buningdin 6000 yil ilgiri yashighanlarmu bularni oylighan bolushi mumkin.

* * * * *

hazirghiche bayqalghan eng qedimki orda binasi jaylashqan arslantepe égizliki oxshimighan dewrlerde rayonning iqtisadiy, siyasiy we diniy merkizi bolghan. töpilik namini qézish – tekshürüsh jeryanida tépilghan hitit dewrige ait shir heykellerdin alghan. qézish jeryanida sapal buyumlar, qedehler, métal oqya uchliri, söngek qorallar we bashqa nurghun nersiler qéziwélindi. arxéologlar ordining ambarliridiki barliq qacha - quchilarningmu péchetlengenlikini delillep chiqti . ikki yüzdin artuq oxshimighan uslubtiki péchetler intayin nepis layihelengen bolup, hazirqi kündimu körgüchilerni heyran qalduridu. bu jeryanning qatlammuqatlam teshkillengen emeldarlar teripidin élip bérilidighanliqi éniqlandi. péchetlesh jeryani bilen, yéziq bolmighan bir dewrde bügünki boghaltirliq sistémisini eslitidighan shekilde ambarlarda saqlanghan nersiler tizimgha élinghan bolidu.

* * * * *

arslantepe missopotamiyening sirtidiki dölet hadisisi wujudqa kélishidek nahayiti muhim jeryangha shahit bolghan, biyurokratiyening otturigha chiqqanliqini ispatlighili bolghan birdinbir arxéologiyelik orun. arslantepe égizliki jemiyette qatlamlar shekillengen, tamgha qatarliq memuriy hoquqqa wekillik qilidighan qorallar ishlitilgen, métal buyumlar we yémeklik qachiliri türkümlep ishlepchiqirilghan, qisqisi qol hüner - senet buyumliri tereqqiy qilghan jay.   bügünki künde ochuq hawa muzéyigha özgertilgen bu rayondiki intayin yaxshi saqlanghan xarabilerni körüsh mumkin. buningdin 6000 yil ilgiriki chaghning bizge némilerni teqdim qilghanliqi körüsh we buninggha shahit bolush ademni heqiqeten tesirlendüridu. shunglashqa, arslantepe égizliki insaniyetning ortaq qimmet qarishini qoghdash üchün 2021- yili b d t pen, maarip, medeniyet teshkilati - yunéskoning dunya medeniyet mirasliri tizimlikige kirgüzüldi.

* * * * *

60 yilni arqida qaldurghan arslantepe töpilidiki qézish – tekshürüsh jeryanida qéziwélinghan buyumlar, nechche ming yillar ilgiriki ejdadlirimiz toghrisidiki köz qarishimizni özgertti. chünki biz qedimki dewrdiki kishilerni belkim iptidaiy, özining éhtiyajlirini ming teste qamdaydighan ademler topi dep oylayttuq. ularning chirayliri, awazliri yoq idi... biz ularning tashlanduq yerlerde déhqanchiliq qilish, charwichiliq bilen shughullinip künlirini ötküzgenlikige ishinettuq. halbuki, newali chori, göbeklitepe we arslantepe tumanlirining tarqilishini kapaletke ige qilip, bizning ular toghrisida qanchilik xatalashqanliqimizni körsitip berdi. ularning xish tamliq ordilirida yamghur süyini chiqiriwétish liniyesi qatarliq ul esliheler bar idi. butxaniliri, tam resimliri, tamghisi we kündilik turmushta ishlitidighan buyumlirini körüp, ularning bizdin 6000 yil ilgiri yashighan bolsimu, emma bizning arqimizda emeslikini tonup yettuq.

yéziqning keship qilinishi insaniyetni téximu yuqiri pellige kötürdi. biraq, yéziq keship qilinishtin xéli burunla, tunji dölet shekli barliqqa kelgen, aqsöngekler barliqqa kélip, arslantepe égizlikide yéngi ijtimaiy qurulma shekillengenidi. shunglashqa u «dunyadiki eng qedimki lay xish orda» bolupla qalmay, belki merkiziyleshken dölet misali, qatlamliq hökümet tertipi we murekkep byurokratliqni iz qoghlap tapqili bolidighan, nahayiti qiziqarliq uchurlar bilen teminleydighan bir jay.


خەتكۈچ: #uyghurche , #arslantepe , #türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر