su bilen kelgen medeniyet (08) — pollio (kemeri) nor köwrüki

töwende nesilxan degirmenchioghlu teripidin teyyarlanghan «su bilen kelgen medeniyet» namliq sehipimizni diqqitinglargha sunushni dawamlashturimiz...

1589847
su bilen kelgen medeniyet (08) — pollio (kemeri) nor köwrüki

türkiye awazi radiyosi: anadolu nechche ming yildin buyan insaniyet tarixida öchmes izlarni qaldurghan her xil medeniyetler kélip- kétip turghan jay ... dewrler boyi oxshimighan dölet we medeniyetlerge sahibxanliq qilghan anadolu jughrapiyesi misli tépilghusiz medeniyet miraslirigha ige bolup... tarixi we arxéologiyelik qurulmiliri , her bir rayonidiki bir – birige oxshimaydighan su qurulushliri we abidiliri bilen aldimizda namayan bolidu. bir – biridin muhim we qimmetlik bu su qurulushliri sayisida türkiye, dunyaning aldinqi qatardiki üsti ochuq muziyliri qatarigha kiridu.

* * * *

insanlar ezeldin özliri duch kelgen qiyinchiliqlargha boyun egmey, ulargha chare tépishqa tirishidighan qetiy iradilik mewjutluq bolup keldi. bizning ilim – pen we téxnologiye sahediki tereqqiyatlirimiz bügünge nisbeten ehmiyetsizdek körünidighan eshu musheqqetlerge, ejdadlirimizning u musheqqetlerni yéngish yolidiki qetiy iradisige qerzdar. insanning su bilen bolghan sergüreshtisimu mushu yolni boylap mangidu. uning sugha bolghan béqindiliqi uning bilen bolghan munasiwitini bashqa nuqtilargha yetküzidu. insan bashqa janliqlarning eksiche, suni tizginlesh we uni éhtiyajigha asasen ishlitishte muweppeqiyet qazandi. insanlar iptidaiy dewrlerdin buyan her xil usullarni sinap kördi... quduqlarni kolidi, kölcheklerde yamghur we qar sulirini yighdi, deryalargha tosmilarni insha qilip, sularni zapaslidi... kéyinki dewrlerge kelgende bolsa, shu chaghqiche jughlighan ilim we tejribilerdin paydilinip, norlarni yasidi. shuning bilen, nahayiti yiraq jaylardiki bir bulaq yaki deryaning sulirini sheherlerge élip kéleleydighan boldi.

yunan we rim sheherliri adette su qiyinchiliqi köp körülidighan jaylar idi. suni adette sheher sirtidin élip kélishke toghra kéletti. chet – yaqa yerlerdin keltürülidighan su bezide yer tüzülüshi murekkep jaylarni bésip ötüshke mejbur idi. suni tagh yaki jilghilarning etrapidin aylandurup ekilishning chiqimi köp, musheqqiti éghir idi. mana bu nuqtida öz dewrining inzhénérliri taghlar, wadilar, deryalargha köwrük shekillik norlarni orunlashturush arqiliq bu mesilini yengdi... téximu addiy qilip éytqanda, biz tilgha alghan norlar oxshash égizliktiki ikki nuqtini tutashturidighan, her xil tosaqlardin bimalal ötüshni kapaletlendürüsh üchün yasalghan köwrük idi. yer sharaitigha asasen bir yaki bir nechche qewetlik köwrük shekillik norlar yasilatti. suning köwrükning otturisigha orunlashturulghan nordin rawan éqishi üchün, nahayiti inchike hésablash telep qilinatti. rim nor köwrükliri bu hésablashlarning bügünki inzhénérlarni heyran qaldurghudek muweppeqiyetlik qilinghanliqining ispati hésablinidu. yerning tartish küchi qanunyitige asasen yasalghan nor köwrüklerdiki sular siliqlanghan tash turubilardin éqip ötetti. suning bulghinip ketmesliki üchün norlar ya tash bilen yaki lay bilen qaplinatti. norning yerge yétip barghan yéride omumen bir su aqidighan jömek bolatti.

gerche nor köwrükler hem turmushni kapaletke ige qilish we binakarliq jehette muhim bolsimu, emma qedimki rim inzhénérliri her xil tenqidlerge uchrap turatti. bu heywetlik, nepis we körkem egme nor köwrüklerning kéreksizla yasalghanliqi we chiqimining yuqiriliqi ilgiri sürületti. biraq, nor köwrükler rimliqlargha nisbeten waqitning ötüshige egiship kem bolsa bolmaydighan bir nersige aylandiki, hetta ular tengge pullirighimu nor köwrüklerning shekillirini bésishqa bashlidi. bu pullarning sayisida saqlinip qalghan nurghun nor östenglerning tarixi aydinglashti, bügünge qeder saqlinip qalalmighanlar bolsa, tarixiy pakitlar qatarida arxiplirimizdin orun aldi.

* * * *

bügünge qeder saqlinip qalghan, shundaqla hazirmu sheherning su éhtiyajini qamdap kéliwatqan ikki qewetlik nor köwrüklirining ademni chongqur tesirlendüridighanliridin biri ispaniyening ségowiye shehirige jaylashqan. efestiki ikki qewetlik polio nor köwürk bolsa, anadoludiki eng yarqin misallarning biri. türkiyediki rim dewrige mensup eng qedimki nor köwrük — polliyo nor köwrüki hésablinidu.

efes ... qedimki dunyaning muhim we heywetlik port shehiri... aqdéngizning siyasiy we soda merkizi... asiya bilen yawropa otturisidiki eng muhim késishish nuqtilirining biri... rim impériyesining asiya ölkisining paytexti  efes, 200 mingdin artuq nopusi bilen öz dewrining eng chong sheherlirining biri idi. sheherning binakarliq bayliqi rim bilen riqabet halitide idi. ilim, medeniyet we senette ezeldin muhim rol oynap kelgen bu sheher, rim impériyesidin kéyin, wizantiye we osmanli dewrliridimu kishiler olturaqlishishni yaqturidighan jaylarning biri bolushni dawamlashturdi.

oxshimighan medeniyetlerge sahibxanliq qilghan efes qedimiy shehiri hazir b d t pen, maarip, medeniyet teshkilati – yunéskoning  dunya medeniyet mirasliri tizimlikidin orun almaqta. özliri guwah bolghan dewrlerni, kechürmishlerni aridin nechche yüz yil ötkendin kéyinmu ziyaretchilirige intayin tesirlik shekilde bayan qilishni dawamlashturmaqta. efes — qedimki dunyaning yette möjizisining biri dep qaralghan artémis butxanisi, iskenderiye we pérgamundin qalsa, qedimki dewrning eng muhim kütüpxanilirining biri bolghan kélkus kutupxanisi we 25 ming kishilik chong tiyatirxanisi bilen ademni heyran qaldurushni dawamlashturmaqta!

* * * *

efes qedimiy shehiri her dewrde su yétishmeslikning külpitini tartqan bir sheher idi... bu mesilini hel qilish üchün hemishe yéngi usullar izdeldi, oxshimighan dewrlerde her xil su qurulushliri berpa qilindi, oxshimighan menbe we wasitiler arqiliq sheherge su keltürüsh üchün tirishchanliq körsitildi. shunglashqa, efes su inzhénérliqining tereqqiyatida alahide orungha ige. öz nöwitide, anadoludiki eng muhim qedimki su yetküzüsh sistémilirining biri efesning su yolliridur.

paytext bolghandin kéyin ehmiyiti kündin - künge kücheygen efeste téximu köp kishiler olturaqlishishqa bashlaydu we sheher zoriyidu. su qiyinchiliqi qaytidin bash kötüridu. bundaq ehwalda efes üchün choqum yéngi hel qilish charisi tépish zörür idi. yiraq yerlerdin norlar, nor köwrükler arqiliq élip kélingen teqdirde sheherning su kemchilliki mesilisi hel bolidu, dep qaraldi. shuning bilen, uzunluqi 8 kilométir kélidighan, jemiy alte nor köwrüktin ötidighan polio su yoli  — nori tesis qilindi. polio nor köwrüklük su yoli  qedimki dewrde marnas dep atilidighan derbentdere deryasini birinchi qewitide üch chong egme, ikkinchi qewitide alte kichik egme bilen késip ötken abide xaraktérlik qurulushtur. bu ikki qewetlik nor köwürük,  inzhénérliq we binakarliq jehette bir senet abidisi dep qarilidu. nor köwrükning ikki teripide uni yasighan we u béghishlanghan kishilerning ismi latin we girék yéziqliri bilen yézilghan taxtaylar bar.

* * * *

nor köwrükler anadolu jughrapiyeside oylimighan yerdin aldingizgha chiqidighan yadikar qurulushlardur. gerche ularning hemmisini körüsh pursitige érishelmisingizmu, bügünge qeder saqlinip qalghan xarabiler ademni hayajanlanduridu! ularning ajayip heywetlik halette qed kötürüp turghanlirimu barki, heyranliqingiz bilen teejjüpliringizning qaysisining éghir bésip ketkenlikini bilelmeyla qalisiz. shundaq, nor köwrük we nor yasashqa mahir rimliqlar rimliqlar istanbul, efes, bergama we antalyada özidin kéyinki medeniyetlerge nurghunlighan ölmes senet yadikarliqlirini qaldurup ketti...



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر