rusiyening liwiye siyasiti

küntertip we analiz (55)

1564279
rusiyening liwiye siyasiti

rusiyening liwiye siyasiti

küntertip we analiz (55)

(jan ajun)

hörmetlik radiyo anglighuchilar! «küntertip we analiz» namliq pirogrammimizning bügünki bölümide  siyaset, iqtisad we jemiyet tetqiqatliri fondi jemiyiti «SETA» ning tashqi siyaset tetqiqatchisi jan ajun teripidin teyyarlanghan «rusiyening liwiye siyasiti» témiliq analizni diqqitinglargha sunimiz.

**** **** ** **** * *****

liwiye shimaliy afriqa, sherqiy aq déngiz we jenubiy yawropani boylighan géo-politika (jughrapiyelik siyaset) liq orni jehettin muhim dölet bolupla qalmastin, öz nöwitide yene énérgiye menbesi jehettinmu intayin bay bir dölet. shunglashqa liwiyede dawamlishiwatqan küch kürishide rayon xaraktérliq we yer shari xaraktérliq küchler liwiyede tesir küchige ige bolushni we liwiyening kelgüsini shekillendürüshte belgiliguchi roligha ige bolushni arzu qilishmaqta. rusiye bularning aldinqi qatarida turidu.

liwiye 2011 - yili qazzafi aghdurulushtin ilgiri, sotsiyalistik bir dölet bolushigha qarimay, rusiyedin ayrim we musteqil yol tutup kelgen idi. shundaqtimu liwiye - rusiye munasiwetliri intayin chongqur herbiy we iqtisadiy hemkarliqni öz ichige alatti. lékin bu hemkarliq sowét ittipaqining yémirilishidin kéyin, rusiyening liwiyege yürgüzülgen xelqara émbargolarni siyasi jehettin qollishi bilen axirlashqan idi. kéyinche putin bilen küchiyishke bashlighan rusiye, dunya siyasiy sehnisidin qayta orun aldi. liwiye bilen bolghan munasiwetlirinimu eslige keltürdi. muhim qoral-yaragh we énérgiye sodisi kélishimliri arqiliq liwiyede tesir küchini ashurushqa bashlidi, taki ereb baharining tesiride dölette inqilab bashlanghangha we chetelning arilishishighiche.

shimaliy atlantik ehdi teshkilati rehberlikidiki arilishish qazzafini aghdurup tashlishishi bilen teng rusiye liwiyede oyun sirtida qalduruldi. rusiye liwiyede dawamlishiwatqan ichki toqunushlargha uzun mezgilgiche tamashibin pozitsiyesi tutup keldi. axirida dölette shekillengen hakimiyet boshluqidin paydilinip 2017 - yili qaytidin aktip halgha kélishke bashlidi. isyanchi général hafter bilen yéqinliship, «wagnér» gha oxshash yallanma herbiy qisimlirini liwiyege yötkesh arqiliq döletning sherqide nopuzgha érishti we ereb birleshme xelipiliki qatarliq döletler bilen alaqisini kücheytishni tallidi.

 

bügünki künde rusiyening liwiye siyasiti resmiy halda liwiye döletlik muresseleshturush hökümiti (UMH) we liwiye dölet armiyesi (LNA) ni söhbet üstilige élip kilishni meqset qilmaqta. «biterep sodiye» ning rolini élishqa urunghan rusiye özini krizisni siyasiy yol bilen hel qilishning teshebbuschisi süpitide körsetmekte. biraq nex meydandiki ehwal buning eksiche bolmaqta. rusiyening isyanchi hafter qisimlirigha peqetla siyasiy emes, belki herbiy yardem qiliwatqanliqimu melum. rusiye qoralliri zich halda hafter unsurlirining qolida körülmekte we rusiyening yallanma eskerlirimu toqunush rayonlirida orun almaqta. shundaqtimu rusiye hem yallanma eskerlerning mewjutluqini, hem qoral sétip bériwatqanliqini dawamliq ret qilip kelmekte.

 

yéqinqi yillardin buyan, rusiye liwiye siyasitide yallanma eskerler we alaqilishish guruppisi qatarliq «eneniwi bolmighan usul» larni qollinishqa mayilliqini namayan qildi. bu nuqtidin rusiyening ottura sherqtiki wekillik rolini oynawatqan chéchen jumhuriyiti pirézidénti ramzan qadirow rusiyening liwiyediki tashqi siyasitining yönilishini zor derijide shekillendürmekte. buningdin bashqa yene, ramzan qadirow, meslihetchiliridin adam délimxanow we léw déngow bilen birlikte 2015 - yili qurulghan liwiye - rusiye alaqilishish guruppisini teshkil qilmaqta.

axirida, rusiye liwiyediki hakimiyet boshluqidin paydilinip urush meydanida mueyyen tesirge ige boldi. isyanchi hafterni herbiy jehettin qollashqa bashlidi. seyfulislam we qazzafi ailisi bilen bolghan munasiwitini tereqqiy qildurushqa bashlidi. ereb birleshme xelipiliki we misir qatarliq döletler bilen hemkarlishish arqiliq «wagnér» ni liwiyege orunlashturdi, bolupmu liwiyening sherqide körünerlik tesirge ége boldi.

hazirqi weziyette bolsa, asasliqi özining tesir küchini saqlap qélishni arzu qilmaqta. rusiyening liwiyediki nishanliridin yene birsi, «rosnéft» , «tatnéft» we «gazprom» qatarliq rusiye énérgiye shirketlirige muwapiq sahe yaritidighan shekilde siyasiy muhit peyda qilip,  aqdéngiz énérgiye bazirida ünümlük bir aktiyorgha aylinishqa urunmaqta. uning üstige, rusiyening liwiye ichidiki hakimiyet kürishige qatnishishi uning dölettiki mewjutluqini muqimlashturidighan her xil siyasiy menpeetlerge érishish arzusi bilen belgilenmekte. buningdin bashqa yene, rusiye afriqa qitesidiki, bolupmu sherqiy aq déngiz rayonidiki mewjutluqini kéngeytishni nishan qilmaqta. bu arqiliq rayondiki eng uzun aqdéngiz déngiz qirghiqigha ige we énérgiyege bay liwiyeni rusiyening tashqi siyaset kün tertipide tutmaqta. gerche iqtisadiy ehmiyiti zor bolsimu, liwiyediki toqunushini hel qilish rusiyege nisbeten eng muhim mesililerning birsi emes. shundaqtimu rusiye liwiye krizisigha qatnishish arqiliq bashqa rayon aktiyorlirigha öz tesirini namayan qilishni meqset qilmaqta.


خەتكۈچ: #küntertip we analiz

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر