wuxen wirusi we xelqara sistémining kélechiki

küntertip we analiz (12)

1381811
wuxen wirusi we xelqara sistémining kélechiki

wuxen wirusi we xelqara sistémining kélechiki

wuxen wirusi we xelqara sistémining kélechiki

küntertip we analiz (12)

(murat yéshiltash)

«küntertip we analiz» namliq pirogrammimizning bügünki bölümide,  siyaset, iqtisad we jemiyet tetqiqatliri fondi jemiyiti «SETA» ning xewpsizlik tetqiqatliri diréktori we yazghuchisi murat yéshiltash teripidin teyyarlanghan «wuxen wirusi we xelqara sistémining kélechiki» témiliq analizni diqqitinglargha sunimiz.

 wuxen wirusi (Kovid-19) yuqumluq apiti  1-ayda xtayning xubéy  ölkiside bashlinip, qisqighina üch ay ichide pütün dunyagha tarqaldi. qarimaqqa bu ish xelqara sistémini chongqur tewritishtek bir netijige yol achqandek qilidu.  yéqinqi on yilda dunya siyasiti yer shari xaraktérlik özgirishlerge  sehne boldi. 11 – séntebir weqesi bilen birge xelqara sistéma bixeterlik kirizisigha duch kelgen bolsa, uningdin kéyin, daéshning peyda bolushi we tarqilishi bilen yer shari xaraktérlik bixeterlik kirizisi chongqurlashti. 2008 - yilida, pütün dunya yershari pul - muamile kirizisigha duch keldi. aridin 10 yil ötüp bolghanliqigha qarimastin xelqara sistémida yaxshilinishning ornigha nacharlishishqa qarita yüzlinish meydangha keldi. iqtisadiy körsetküchler qaytidin tetür burulushqa bashlidi.

derweqe, yéqinqi yillardin buyan amérika bilen xitay otturisidiki soda urushliri yer sharining iqtisadiy tertipige tehdit sélish bilen birge, yéngi  yer shari xaraktérlik kirizis yüz béridighanliqigha dair texminlerni barghanche yuqiri kötürmekte.

yershari xaraktérlik siyasiy kirizislar, ashqun ongchilarning bash kötürüshi, xelqara organlarning funksiyesini yoqitip qoyushi we süriye kirizisi qatarliq chongqur mesililermu xelqara sistémining kelgüsige guman bilen qarashni keltürüp chiqardi. biraq ,héchkim bu mesililerni xelqara sistémining kelgüsige nisbeten ümidsizlik we éniqsizliqni keltürüp chiqiridu, dep izahlap baqmidi. lékin, wirus apiti mölcherlenginidin we körünginidin téximu chongqur  kirizisni ima qilmaqta we xelqara sistémining kelgüsini téximu éniqsiz halgha keltürmekte.

töwende siyaset, iqtisad we jemiyet tetqiqatliri fondi jemiyiti «SETA» ning xewpsizlik tetqiqatliri diréktori we yazghuchisi murat yéshiltashning mesilige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunimiz:

***** **** **** ****** ****

wuxen wirusi hemmidin muhimi insanlarning bixeterlikige biwasite munasiwetlik dunyawi saghlamliq mesilisi. insaniyetning bixeterliki aldinqi esirning 80 - yilliridin bashlap dunya siyasiti we dunya bixeterlikining merkizi mesililirining biri dep qarilip kelmekte. wuxen wirusi insanlarning bixeterliki we yershari ammiwi saghlamliqidin halqighan tesirlerni yaratmaqta. shübhisizki, birinchi we eng muhim tesiri dunya iqtisadigha bolmaqta. bu yuqumluq apetning yene qaysi nuqtilarghiche yétip baridighanliqi we uni qachan kontrol qilghili bolidighanliqi shundaqla insanlarning salametlikige élip kélidighan ziyini we ziyanning tekrarlinip - tekrarlanmaydighanliqi qatarliqlarning éniqsizliqi, dunya iqtisadini hazirdin bashlapla astin - üstün qilishqa yol achidighandek qilidu.

xitayning iqtisadiy tereqqiyat süritining tetürge örülüshi, xitaydiki ishlepchiqirishning bezi nuqtilarda pütünley toxtap kétishi, italiye, firansiye, gérmaniye we ispaniye qatarliq yawropaning parawuz iqtisadliriningmu toxtap qilish nuqtisigha kélip qilishi, amérika qatarliq chong aktiyorlarnimu heriketke ötküzdi. amérika merkizi bankasi «FED» teripidin qilinghan 700 milyard dollarliq ghayet zor pul kéngeytishke qarimastin, bazarlar buninggha ijabiy inkas qayturmidi. xelqara pul fondi teshkilati qatarliq dunyawi iqtisadiy teshkilatlarning bash meslihetchiliridin biri bolghan kénnét rogof, dunya iqtisadining arqa - arqidin tariyidighanliqini otturigha qoydi. oksford tetqiqat insititutimu tereqqiy qiliwatqan döletlerning qerzlirini tölesh jehette qiyinchiliqqa uchraydighanliqini tilgha almaqta.

yene bir tereptin, amérika merkizi bankasi anche ishlitip baqmighan bir usulni qollinip, iqtisad jehette kéngiyish siyasitini yolgha qoyidighan boldi. firansiye 500 milyard yawroluq ghayet zor xamchot bilen wuxen wirusigha qarshi küresh üchün pul ajritishni pilanlighanliqini élan qildi. shundaqtimu yolgha qoyulghan tedbirler iqtisadning chékinishini astilitalmaywatmaqta. chünki emeliy bazar tormuzlinip qalghan ehwalda turmaqta. bundaq kétiwerse, dunya iqtisadining kelgüsi ikki yilda eslige kélishi mumkin emestek qilidu. bu ehwal yershari xaraktérlik bir iqtisadiy buruqtumluqni keltürüp chiqirishi mumkin, shunga wuxen wirusi dunya iqtisadini kirizisqa paturushtinmu bekrek, tarixiy bir buruqtumluqqa duchar qilip, dunya iqtisadining qurulmisini yéngidin özgertiwétishi mumkin.

wuxen wirusining xelqara sistémining kelgüsige baghlinishliq yene bir teripi bolsa, xelqaraning bixeterlikige biwasite munasiwetlik ikenlikidur. türkiye jumhuriyiti hökümiti éytqandek, «mesile yer shari xaraktérlik, emma küresh dölet derijilik» déyishke bolidu. chünki barliq döletlerni peqet özini qutquzush üchün küresh qilishqa yüzlendürmekte.  her bir dölet netijide özini we puqralirini qutquzush üchünla heriket qilmaqta. xitay, italiye, firansiye, amérika, ispaniye we yawropadiki nurghun döletler qattiq tedbirlerni qollinishqa bashlidi. türkiyemu bashtin buyan eng qattiq tedbirlerni yolgha qoyghan döletler qatarida sanilidu.

shunisi heqiqetki, barliq döletler özara awiyatsiye qatnashlirini asasen taqash aldida turuwatidu. firansiye barliq quruqluq chégrasini taqighanliqini élan qildi. engliye bolsa, yawropa we dunyadin perqiliq bashqiche aldini élish istratégiyesini yolgha qoymaqchi. biraq, kéliwatqan xewerler engliye xelqide barghanche wehimilerning kéngiyiwatqanliqini körsetmekte. yene bir tereptin, firansiyediki ikkinchi nöwetlik yerlik saylammu kéchiktürüldi. ispaniye xususiy doxturxanilarning bashqurulushning döletke ötküzwélinghanliqini élan qildi. gollandiyede 1973 - yildiki néfit kirizisidin buyan, bir bash ministir bu heqte xelqqe xitabname élan qildi. amérikadiki wirusning tesirige eng köp uchrighan rayonlarda yekke qorallinish dolquni ewj almaqta. eger bundaq kétiwerse, wehime muhiti dölet bixeterlik mesililirining bash kötürüishige,  andin dölet ichi we döletler ara chong tesirlerni peyda qilishi mumkin.

wuxen wirusi dunya iqtisadi we xelqaraning bixeterliki qatarliq ikki asasiy sistéma tüwrükini qattiq tewritiwetken weziyette turmaqta. bu ikki tüwrük xelqara sistémining kelgüsining qandaq shekillinishige biwasite tesir körsitishi mumkin. qarighanda, buningdin kéyin yüz béridighan ishlar barliq aktiyorlarning berdashliq bérish siniqigha aylinidighandek qilidu.

tunji berdashliq bérish siniqi yekke shekilde dölet iqtisadi üstide yüz béridu. küchlük iqtisadiy gewdiler wirusqa qarshi aldini élish tedbirliride iqtisad qiyinchiliqigha uchrimaydu. biraq, dunya iqtisadining dawalghushliri kün axirida chong iqtisadiy gewdilerge téximu köp tesir körsitishi mumkin. ajiz iqtisadiy gewdilerning bolsa, beribir ziyan tartqudek köp nersiliri qalmaydu.

ikkinchi chidamchanliq siniqi, kishilik we ijtimaiy pisxologiyeler üstide bolidu. wehimige chüshken shexslerning köpiyishige egiship, ijtimaiy psixologiye ularning wehimilik herikitige mas halda, siyasiy qalaymiqanchiliqqa seweb bolidighan aqiwetlerni barliqqa keltüridu. shunga, ijtimaiy chidamchanliqi küchlük jemiyetler az ziyan bilen bu musapini yéngidu.

üchinchi sinaq döletning chidamchanliqini asas qilidu. sistémilashqan, ölchemlik tertipke ige we qarar chiqirish méxanizmi küchlük döletler bu mezgildin téximu az ziyan bilen ötüp kétidu. ajiz döletler téximu ajizlaydu. belki charisiz döletke aylinidu.  éhtimalliqi yuqiri bolghini shuki, wirus apiti axirlashqanda otturida yer shari xaraktérlik weyranchiliqning xarabiliqliri qalghan bolidu. bu buzghunchiliq we xarbiliqning yéngi bir yershari hakimiyet sistémisining qurulushi üchün zadi qandaq asaslarni hazirlaydu? kütüp qaraymiz.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر