téxnologiye we kültür

qaysi téxnologiyege éhtiyajimiz bar?

téxnologiye we kültür

téxnologiye we kültür

türkiye awazi radiyosi: téxnologiye élinsa, medeniyetmu élinishi kérekmu?

türkiye we islam dunyasida, medeniyet, kültür we téxnologiye qatarliq atalghular hemde bu atalghularni qandaq bir terep qilish mesilisi uda ikki esirdin buyan qattiq talash – tartish qilinip kelmekte. bolupmu téxnologiyege munasiwetlik talash – tartishlar yéqinqi mezgilde eng yüksek sewiyege yetmekte. téxnologiyening peqet téxnologiyedinla ibaret emesliki, téxnologiye bilen kültürnimu öz ichige alghan köpligen nersilerni öz ichige alidighanliqi, shunga téxnologiyedin yiraq turush lazimliqigha alaqidar qarashlar ilgiri sürülmekte.

gherbtin néme élish kérek?

aldi bilen, talash – tartishlarning yéngi we peqet téxnologiyegila ait emesliki heqqide eskertish béreyli. bu heqtiki talash – tartishlar asasliqi gherbtin néme élinishi/élinmasliqigha dair talash – tartishlarning dawamidur. bu mesile osmanli impériyesi dewride, maddiy – exlaqy jehettin algha ilgirilesh_(seid helim pasha), haris medeniyiti (ziya göqalp), heqiqiy medeniyet – senet medeniyiti (jalal nuri) qatarliq éqimlar hem atalghular arqiliq oxshimighan yazghuchilar teripidin qattiq talash – tartish qilinghan.

talash – tartishlarning dairisini akifning munu shéirida belgilep bergenlikini éytish mumkin:

« ejnebiyning ilmini hem senitini ögining

bu heqte tinim tapmay tirishchanliq körsiting

chünki ilim - senetsiz yashash mumkin emes

chünki ilim – senetsiz milletning istiqbali parlaq emes»

meshrutiyet dewrideiki bezi türkchilik éqimigha mensup mutepekkurlarning, bolupmu islamchi mutepkkurlarning pozitsiyelirini, gherbning ilmini öginish, emma gherbning exlaqi we özige xas kültürini qobul qilmasliq teriqiside xulasilesh mumkin.

kéyinki mezgillerde akif we bashqiliri gherbni toghra chüshenmeslik bilen tenqid qilinghan. men bu heqte akif naheq tenqidke uchrighan, dep qaraymen. chünki  méningche, akif töwendiki tenqidlerni mölcherliyelmigen.

téxnologiye – kültür munasiwetliri

téxnologiye shu téxnologiyeni nuqsansiz ishlepchiqarghan bir milletning asasliq kültürini eks ettüridu. insanni qaytidin yaritish meqsitide  layihelep chiqilghan zéhin téxnologiyesige shu téxnologiye teelluq bolghan kültürdin ayrip qarash mumkinmu? méning közde tutuwatqinim gherb kültüri emestur. chünki bu téxnologiyeler xitayda ishlepchiqirilghinidek, gherb elliridimu ishlepchiqirilidu.

derweqe, peqet düshmen armiyelirinila emes, tashlanghan rayonlardiki yüz minglarche puqrani, ösümlüklerni, janliqlarni yoq qiliwétidighan, keltürüp chiqarghan weyranchiliqliri sewebidin tashlanghan jaylarni héchnéme ünmeydighan halgha keltürüp qoyidighan atom bombisigha shu atom bombisini yaponiyege tashlighan idéologiyedin musteqil halda qarash mumkinmu?

bu anggha qarita qanuni sultan sulaymanning qarishini, oxshimighan bir téxnologiye – kültür munasiwitige misal keltürüsh mumkin. qanuni sultan sulayman osmanli impériyesi sariyining baghchisidiki chömülilerning derexlerni kochilap qurutuwétishidin köngli yérim idi, shundaqtimu, chömülilermu janliqlardin bolghanliqi üchün, bu mesile heqqide bir shéir arqiliq sheyxulislam ebussuud ependidin mundaq petiwa soraydu:

«chömüler méwilik derexlerge qonuwalghan haman

chömülilerni mijiwétish xatamidur?»

ebussuud ependining yene qanuni sultan sulaymangha shéir arqiliq bergen munu jawabi, goya oxshimighan bir téxnologiye – kültür munasiwitige qarita nahayiti roshen halda bérilgen jawabtur:

«yarning heqqi saraygha ketken chaghda

chömülimu heqqini sulaymandin alur»

her ikki qarashqa asasen royapqa chiqirilidighan téxnologiye we bu téxnologiyening insaniyetke körsitidighan tesiri elwette perqliq bolidu.

téxnologiye bilen yétip kelgen öz millitige yatlishishmu jiddiy oylinishqa tégishlik bir mesilidur.

undaqta, qaysi téxnologiyege éhtiyajimiz bar?

téxnologiyening shek – shübhisiz halda kültür bilen munasiwiti bar bolush bilen bir waqitta, oxshimighan kültürler teripidin ishlepchiqiridighan téxnologiyelerning hemmisi ziyanliq, dep qarash, eqil hem mentiqqe uyghun emes. herbir kültür kündilik hayatning adettin tashqiri derijide éqishi ichide öz éhtiyajlirini qamdaydighan téxnologiyelik lazimetliklerni ishlepchiqiridu. némining éhtiyajliq ikenliki heqqide muhakime élip bérish mumkin. lékin insanning éhtiyajlirini oxshimighan kültürler arqiliq qamdighili bolmaydu, déyish mumkin emes. shu wejidin, kündilik hayatta herbir kültürdin bolghan insan oxshash téxnologiyelerni ishletmekte.

bu nuqtidin élip éytqanda, oxshimighan kültürlerde ishlepchiqirilghan téxnologiyelerni pütünley ret qilishqa bolmaydu.

«bilim xitayda bolsimu bérip, ögining.» «hékmet möminning yitük mélidur.» düshmenliringlarning qoral – yaraghliri bilen qorallininglar.» «küchlük musulman ajiz musulmandin köp yaxshidur» qatarliq hedisler bizge téxnologiye mesiliside hem hushyar/ diqqetlik bolushimiz hem jenggiwar / eng yaxshishini tallap ish kördiighan bolushimiz toghruluq tewsiyelerde bolmaqta. téxnologiye mesiliside aktipchanliq bilen izdinishmizning zörürlükini eskertmekte. düshmenlerning qoral – yaraghliri bilen qorallinish, bir musulmangha nisbeten, «bashqa bir döletke atom bombisi tashlash» dégen uqumni bildürmeydu. «téxnologiyelerni öginishke, sétiwélishqa bolidu» dep qaraydighanlarmu bundaq qilishni tewsiye qilmisa kérek?



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر