qandaq köchmenler istratégiyesi lazim? (02)

küntertip we analiz (32)

qandaq köchmenler istratégiyesi lazim? (02)

qandaq köchmenler istratégiyesi lazim? (02)

«qandaq köchmenler istratégiyesi lazim? (02)»

küntertip we analiz (32)

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «küntertip we analiz» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «qandaq köchmenler istratégiyesi lazim?» témiliq analizining 2 - bölümini diqqitinglargha sunimiz:

ésinglarda bolsa kérek, ilgiriki maqalimizda türkiyening tarixi beyiche köchmenlerni qobul qilghan we bashqa döletlergimu köchmen yollighan bir dölet ikenlikini, bolupmu anadoluning bir köchmenler diyari ikenlikini, mana bügünki kündimu türkiyening chong köchmenlik dolqunlirigha düch kéliwatqanliqini chüshündürüp ötken iduq.  köpinchi hallarda wetendashlirimiz we bashqa döletlerdiki qérindashlirimizning öz yurtini tashlap chiqip kétishke mejburlanghanliqi shundaqla bezi impériyalist döletlerning qérindashlirimizni özlirining impériyalist meqsetliri üchün ishlitishke urunuwatqanliqini bildürgen hemde bu köchmenlik bésimliri tüpeylidin bezi ammiwiy teshkilatlar teripidinmu türkiyege köchüshning asanla qullap - quwwetlengenlikini eskertken iduq.

bügünki analizimizda, buninggha qarita yolgha qoyushqa tégishlik istiratégiyelerge dair tekliplirimizni téximu konkortlashturghan halda otturigha qoyushni daawmlashturimiz.

köchmenlik istiratégiyesining asasliq amilliridin beziliri töwendikiche:

 1 - özi yashawatqan zéminni tashlimasliq؛

tarixiy tejribilirimizdin shuni körüwalalaymizki, insanlirimiz sharait eng qéyin nuqtigha kélip qalghan teqdirdimu yashawatqan zéminini tashlimasliqi kérek. chünki tashlap chiqip kétilgen hemmila rayon we uyerdiki isanlarmu shundaqla türkiyening u jaylardiki tesirimu ajizlaydu. ayrilghan her bir insan bilen qalghan iinsanlar otturisida ajizliq shekillinidu. bu ehallarni balqanlardin nahayiti yaxshi körüwalghili bolidu.

toghra, intayin kéyin idi, belki mumkin emes idi. biraq eger u insanlirimizni balqanlarda, öz yürtlirida saqlap qalalighan bolsaq iduq, bügünki künde balqanlar bashqiche bir balqan bolatti. mushu wejidinla balqanlarda bezi alimlar köchüshning haramliqigha petiwa bergen bolushi mumkin.

2 - öz yurtida küchlendürüsh؛

türkiyening aldinqi orunda qoyushi zorur bolghini, tarixiy kültür rishtiliri biz bilen baghlinishliq bolghan jaylardiki insanlarni meyli néme bedel toleshtin qetiy nezer, aldi bilen öz wetinide tutup turushqa tirishish bolushi lazim. hergizmu u diyarlarni boshutup bérish emes. buning üchün türkiyening her qaysi organliri shu jayning ammiwiy teshkilatliri bilen mezkur qérindashlarni öz yurtida qandaq küchlendüreleydighanliqigha dair téximu muhim siyasetler, istiratégiyeler, xizmetler we tirishchanliqlarni yaritishi lazim. ular yashawatqan rayonda, iqtisadtin kültürgiche, siyasettin tenterbiyegiche bolghan sahalerge köp tereplimilik aktip qatnishish teswiqi élip bérilishi lazim. türkiye sirtidiki türkiye bilen rishtisi bolghan insanlarning özi yashawatqan döletke köp tereplimilik séngishi we töhpe qoshushi, hem özlirige, hem yashawatqan döletke, hem türkiyege nisbetenmu paydiliq bolidu.  

gherbte yashawatqan insanlirimizni öz ornida kücheytishning eng muhim qedimi, her halda özi yashawatqan döletning puqraliqini élishidur. biraq köpinche wetendashlirimizning bu qedemni tashlashtin chékingenlikini bilimiz. men türkiye sirtidiki türkler we qirindash milletler bashqarmisining bashliqiliq wezipisini ötewatqan mezgilde, yawropada ziyarette boldum. yawropadiki insanlirimizning manga anglatqanliri, ichki tuyghularni ipadilesh nuqtisidin manga bek tesir qilghan idi. sabiq bash ministirlirimizdin piroféssor doktor nejmiddin erbakanmu 1980yilliiridiki bir ziyaritide, eshu xil insanlirimizgha shu döletlerning puqraliqigha ötüshni tewsiye qilghan iken. bu tewsiyening ne qeder toghra bolghanliqini aridin onlarche yil ötkendin kéyin chüshengenlikini bildürgen qéridashlirimiz «biraq shu küni bash ministir erbakan goya bizge din özgertishni tewsiye qiliwatqandek éghir kelgenti» dégen idi.

3 -munasiwetlik döletler bilen yéqin hemkarliq ornitish؛

ilgiri balqanlarda we emdilikte qirim we uyghur meslisi sewebidin ular turushluq döletler bilen arimizda bezi mesililerning peyda bolushi tebiiy ehwaldur. chünki qérindashlirimiz azap chékiwatqan we intayin nachar muamilige duchar qiliniwatqan peytte ularni körmeske salalmaymiz. bularni tilgha élishtin qetiy chékinipmu qalmaymiz. shuning bilen birge bu döletler bilen bolghan munasiwetlirimizning téximu yamanlishishi yaki buzulushining zéyini, hemmidin bekrek shu yerde yashawatqan qérindashlirimizgha bolidighanliqinimu bilishimiz lazim. munasiwetlirimizning buzulushi belki qérindashlirimizni özlirining impériyalist meqsetliri üchün ishletmechi bolghan bezi döletlerge paydiliq bolushi mumkin. biraq türkiyege we munasiwetlik döletke buning héch qandaq paydisi bolmaydu. shunga qérindashlirimizni, bolupmu gherbte yashawatqan insanlirimizni turushluq ornida küchlendürüsh üchün ular yashawatqan döletler bilen yéqin hemkarliq örnitish lazim we yéqin turup xizmet qilinishi kérek. isanlirimiz eshu döletler bilen hemkarliq ichide, özliri yashawatqan döletlerge siyasiy, ijtimaiy, medeniyet we iqtisad nuqtisidin téximu bekrek töhpe qoshushning yollirini tépishi lazim.

4- radikal guruppilarning shekillinishini tosush؛

meyli qérindashlirimiz yashawatqan gherb döletliride bolsun, meyli qéridashlirimiz hakimiyiti astida yashawatqan bashqa döletlerde bolsun, bezi mesullar, hemmidin bekrek siyasetchiler mezkur qérindashlirimizning radikal, ashqun teshkilatlarning tesirige uchrap ketkenlikini, térrorluq paaliyetlirige qatnashqanliqlirini ilgiri sürüp eyiblimekte. bu toghra bolmasliqimu mumkin. shu döletler belkim qérindashlirimizgha qaratqan istiratégiyelirining éhtiyaji süpitide eshundaq eyiblewatqan bolushimu mumkin. biraq insanlirimizning duch kelgen qéyinchiliqlar sewebidin radikal guruppilarning tesirige uchrash éhtimalimu yuqiri. shunga bu xil xewplerge qarshi türkiyening her qaysi dölet organliri we shular bilen alaqisi bolghan ammiwiy teshkilatlirimiz kéreklik xizmetlerni ishlishi lazim.

5 - türkiye axiriqi chare

birer mesile körülgen haman türkiyege köchüsh insanning tunji eqlige kélidighan emes, eng axirida eqlige kélidighan chare bolushi lazim. yuqirida tilgha élinghan yaki tilgha élinmighan pütün yollar taqilip ketken ehwaldila andin bu axiriqi charige ésilidighan bolushi lazim. bu ehwal tebiiy halda tolimu istiratégiyelik we intayin murekkep siyasetlerni hemde qattiq tirishchanliqlarni teqezza qilidu. özi yashawatqan rayonni tashlap chiqip kétishning keltürüp chiqiridighan xususiy we ijtimaiy ziyini yaxshi hésablanghandila andin insanlirimizni öz yürtlirida tutup turushning bir yolini tapqili bolishi mumkin.

men axiriqi ikki maqalide dölitimizde uzun muddet turidighan köchmenler meslisi üstide toxtaldim. lékin süriye, iran, iraq, misir, liwiye we afghanistan köchmenliri üchünmu oxshash istratégiyening paydiliq bolidighanliqini tilgha élishqa bolidu. biraq her ikki ehwalda eger hayati xewp ichide bolsa, türkiye hergizmu gherb yaki yawropa döletlirige oxshash pozitsiye tutalmaydu. özidin panahliq téligenlerni hergizmu ölümge ittirelmeydu. gherbtin we uning medeniyitidin perqliq halda türkiye pütün tarixiy boyiche özidin panahliq téligen charisizlar üchün meyli qandaq bedel tolushidin qetiy nezer, bir ümit, adimiylikning axirqi derwazisi, wijdanning sadasi, qutulushning yene bir ismi bolup keldi. bügünki yawropa ittipaqi döletliri, yaki ötmüshtiki bashqa döletler chüshinelmigen bolsimu, biraq tarixiy boyiche türkiyening menisi we perqi mushu bolup kelgen idi.


خەتكۈچ: küntertip we analiz

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر