қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим? (02)

күнтәртип вә анализ (32)

қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим? (02)

қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим? (02)

«қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим? (02)»

күнтәртип вә анализ (32)

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «күнтәртип вә анализ» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим?» темилиқ анализиниң 2 - бөлүмини диққитиңларға сунимиз:

есиңларда болса керәк, илгирики мақалимизда түркийәниң тарихи бәйичә көчмәнләрни қобул қилған вә башқа дөләтләргиму көчмән йоллиған бир дөләт икәнликини, болупму анадолуниң бир көчмәнләр дийари икәнликини, мана бүгүнки күндиму түркийәниң чоң көчмәнлик долқунлириға дүч келиватқанлиқини чүшүндүрүп өткән идуқ.  көпинчи һалларда вәтәндашлиримиз вә башқа дөләтләрдики қериндашлиримизниң өз йуртини ташлап чиқип кетишкә мәҗбурланғанлиқи шундақла бәзи империйалист дөләтләрниң қериндашлиримизни өзлириниң империйалист мәқсәтлири үчүн ишлитишкә урунуватқанлиқини билдүргән һәмдә бу көчмәнлик бесимлири түпәйлидин бәзи аммивий тәшкилатлар тәрипидинму түркийәгә көчүшниң асанла қуллап - қуввәтләнгәнликини әскәрткән идуқ.

бүгүнки анализимизда, буниңға қарита йолға қойушқа тегишлик истиратегийәләргә даир тәклиплиримизни техиму конкортлаштурған һалда оттуриға қойушни даавмлаштуримиз.

көчмәнлик истиратегийәсиниң асаслиқ амиллиридин бәзилири төвәндикичә:

 1 - өзи йашаватқан земинни ташлимаслиқ؛

тарихий тәҗрибилиримиздин шуни көрүвалалаймизки, инсанлиримиз шараит әң қейин нуқтиға келип қалған тәқдирдиму йашаватқан земинини ташлимаслиқи керәк. чүнки ташлап чиқип кетилгән һәммила район вә уйәрдики исанларму шундақла түркийәниң у җайлардики тәсириму аҗизлайду. айрилған һәр бир инсан билән қалған иинсанлар оттурисида аҗизлиқ шәкиллиниду. бу әһалларни балқанлардин наһайити йахши көрүвалғили болиду.

тоғра, интайин кейин иди, бәлки мумкин әмәс иди. бирақ әгәр у инсанлиримизни балқанларда, өз йүртлирида сақлап қалалиған болсақ идуқ, бүгүнки күндә балқанлар башқичә бир балқан болатти. мушу вәҗидинла балқанларда бәзи алимлар көчүшниң һарамлиқиға пәтива бәргән болуши мумкин.

2 - өз йуртида күчләндүрүш؛

түркийәниң алдинқи орунда қойуши зорур болғини, тарихий күлтүр риштилири биз билән бағлинишлиқ болған җайлардики инсанларни мәйли немә бәдәл толәштин қәтий нәзәр, алди билән өз вәтинидә тутуп турушқа тиришиш болуши лазим. һәргизму у дийарларни бошутуп бериш әмәс. буниң үчүн түркийәниң һәр қайси органлири шу җайниң аммивий тәшкилатлири билән мәзкур қериндашларни өз йуртида қандақ күчләндүрәләйдиғанлиқиға даир техиму муһим сийасәтләр, истиратегийәләр, хизмәтләр вә тиришчанлиқларни йаритиши лазим. улар йашаватқан районда, иқтисадтин күлтүргичә, сийасәттин тәнтәрбийәгичә болған саһаләргә көп тәрәплимилик актип қатнишиш тәсвиқи елип берилиши лазим. түркийә сиртидики түркийә билән риштиси болған инсанларниң өзи йашаватқан дөләткә көп тәрәплимилик сеңиши вә төһпә қошуши, һәм өзлиригә, һәм йашаватқан дөләткә, һәм түркийәгә нисбәтәнму пайдилиқ болиду.  

ғәрбтә йашаватқан инсанлиримизни өз орнида күчәйтишниң әң муһим қәдими, һәр һалда өзи йашаватқан дөләтниң пуқралиқини елишидур. бирақ көпинчә вәтәндашлиримизниң бу қәдәмни ташлаштин чекингәнликини билимиз. мән түркийә сиртидики түркләр вә қириндаш милләтләр башқармисиниң башлиқилиқ вәзиписини өтәватқан мәзгилдә, йавропада зийарәттә болдум. йавропадики инсанлиримизниң маңа аңлатқанлири, ички туйғуларни ипадиләш нуқтисидин маңа бәк тәсир қилған иди. сабиқ баш министирлиримиздин пирофессор доктор нәҗмиддин әрбаканму 1980йиллииридики бир зийаритидә, әшу хил инсанлиримизға шу дөләтләрниң пуқралиқиға өтүшни тәвсийә қилған икән. бу тәвсийәниң нә қәдәр тоғра болғанлиқини аридин онларчә йил өткәндин кейин чүшәнгәнликини билдүргән қеридашлиримиз «бирақ шу күни баш министир әрбакан гойа бизгә дин өзгәртишни тәвсийә қиливатқандәк еғир кәлгәнти» дегән иди.

3 -мунасивәтлик дөләтләр билән йеқин һәмкарлиқ орнитиш؛

илгири балқанларда вә әмдиликтә қирим вә уйғур мәслиси сәвәбидин улар турушлуқ дөләтләр билән аримизда бәзи мәсилиләрниң пәйда болуши тәбиий әһвалдур. чүнки қериндашлиримиз азап чекиватқан вә интайин начар муамилигә дучар қилиниватқан пәйттә уларни көрмәскә салалмаймиз. буларни тилға елиштин қәтий чекинипму қалмаймиз. шуниң билән биргә бу дөләтләр билән болған мунасивәтлиримизниң техиму йаманлишиши йаки бузулушиниң зейини, һәммидин бәкрәк шу йәрдә йашаватқан қериндашлиримизға болидиғанлиқиниму билишимиз лазим. мунасивәтлиримизниң бузулуши бәлки қериндашлиримизни өзлириниң империйалист мәқсәтлири үчүн ишләтмәчи болған бәзи дөләтләргә пайдилиқ болуши мумкин. бирақ түркийәгә вә мунасивәтлик дөләткә буниң һеч қандақ пайдиси болмайду. шуңа қериндашлиримизни, болупму ғәрбтә йашаватқан инсанлиримизни турушлуқ орнида күчләндүрүш үчүн улар йашаватқан дөләтләр билән йеқин һәмкарлиқ өрнитиш лазим вә йеқин туруп хизмәт қилиниши керәк. исанлиримиз әшу дөләтләр билән һәмкарлиқ ичидә, өзлири йашаватқан дөләтләргә сийасий, иҗтимаий, мәдәнийәт вә иқтисад нуқтисидин техиму бәкрәк төһпә қошушниң йоллирини тепиши лазим.

4- радикал гуруппиларниң шәкиллинишини тосуш؛

мәйли қериндашлиримиз йашаватқан ғәрб дөләтлиридә болсун, мәйли қеридашлиримиз һакимийити астида йашаватқан башқа дөләтләрдә болсун, бәзи мәсуллар, һәммидин бәкрәк сийасәтчиләр мәзкур қериндашлиримизниң радикал, ашқун тәшкилатларниң тәсиригә учрап кәткәнликини, террорлуқ паалийәтлиригә қатнашқанлиқлирини илгири сүрүп әйиблимәктә. бу тоғра болмаслиқиму мумкин. шу дөләтләр бәлким қериндашлиримизға қаратқан истиратегийәлириниң еһтийаҗи сүпитидә әшундақ әйибләватқан болушиму мумкин. бирақ инсанлиримизниң дуч кәлгән қейинчилиқлар сәвәбидин радикал гуруппиларниң тәсиригә учраш еһтималиму йуқири. шуңа бу хил хәвпләргә қарши түркийәниң һәр қайси дөләт органлири вә шулар билән алақиси болған аммивий тәшкилатлиримиз керәклик хизмәтләрни ишлиши лазим.

5 - түркийә ахириқи чарә

бирәр мәсилә көрүлгән һаман түркийәгә көчүш инсанниң тунҗи әқлигә келидиған әмәс, әң ахирида әқлигә келидиған чарә болуши лазим. йуқирида тилға елинған йаки тилға елинмиған пүтүн йоллар тақилип кәткән әһвалдила андин бу ахириқи чаригә есилидиған болуши лазим. бу әһвал тәбиий һалда толиму истиратегийәлик вә интайин мурәккәп сийасәтләрни һәмдә қаттиқ тиришчанлиқларни тәқәзза қилиду. өзи йашаватқан районни ташлап чиқип кетишниң кәлтүрүп чиқиридиған хусусий вә иҗтимаий зийини йахши һесабланғандила андин инсанлиримизни өз йүртлирида тутуп турушниң бир йолини тапқили болиши мумкин.

мән ахириқи икки мақалидә дөлитимиздә узун муддәт туридиған көчмәнләр мәслиси үстидә тохталдим. лекин сүрийә, иран, ирақ, мисир, ливийә вә афғанистан көчмәнлири үчүнму охшаш истратегийәниң пайдилиқ болидиғанлиқини тилға елишқа болиду. бирақ һәр икки әһвалда әгәр һайати хәвп ичидә болса, түркийә һәргизму ғәрб йаки йавропа дөләтлиригә охшаш позитсийә туталмайду. өзидин панаһлиқ телигәнләрни һәргизму өлүмгә иттирәлмәйду. ғәрбтин вә униң мәдәнийитидин пәрқлиқ һалда түркийә пүтүн тарихий бойичә өзидин панаһлиқ телигән чарисизлар үчүн мәйли қандақ бәдәл толушидин қәтий нәзәр, бир үмит, адимийликниң ахирқи дәрвазиси, виҗданниң садаси, қутулушниң йәнә бир исми болуп кәлди. бүгүнки йавропа иттипақи дөләтлири, йаки өтмүштики башқа дөләтләр чүшинәлмигән болсиму, бирақ тарихий бойичә түркийәниң мәниси вә пәрқи мушу болуп кәлгән иди.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر