қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим? (01)

күнтәртип вә анализ (31)

қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим? (01)

қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим? (01)

қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим? (01)

күнтәртип вә анализ (31)

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «күнтәртип вә анализ» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «қандақ көчмәнләр истратегийәси лазим?» темилиқ анализини диққитиңларға сунимиз:

түркийә тарихий бойичә башқа дөләтләргә селиштурғанда көчмәнләргә әң көп қучақ ачқан вә һәр даим шәрқ, ғәрб, шимал җәнуптин көчмәнләрни қобул қилған бир дөләт болуп кәлди. бүгүнки күндиму өз районида бир хатириҗәмлик макани болуп, нурғунлиған дөләтлиридики бесимлар түпәйлидин хәлқ дәрһал кетишни халайдиған нуқтилиқ дөләтләрдин бирсигә айланди.  ундақта дөлитимиз бу қойуқ көчүш тәләплиригә қарши зади қандақ көчмәнләр истиратегийәсини йолға қойуши лазим?

бу һәптә биринчи болуп тилға алидиғинимиз, әгәр тоғра идарә қилинған тәқдирдә көчмәнләрниң дөләткә нурғунлиған һәссиләрни қаталайдиғанлиқидур. өз тарихимизни буниң конкерт мисали сүпитидә көрситәләймиз. гойа биз көчмәнләр мәдәнийитиниң әвладлири һесаблинимиз. узун тарихқа игә мәдәнийәт сәпиримиз әслидә көчмәнлик сәпири иди. бу сәпәрдә адаләт, ортақлишиш, бирликтә йашаш, көп хиллиқ, пәзиләт, көп хил күлтүрлүк болуш дегәнгә охшаш бүгүнки дунйа инсанлири әң муһтаҗ болған вә түркийәни түркийә қилған интайин муһим мәнивий байлиқ хәзинисигә игимиз. шундақтиму көчмәнләрниң һәр қайси дөләтләргә қошидиған төһписи һәққидә башқа бир мақалида тохтилайли.

анадолу бир көчмәнләр дийаридур

анадолу мусулманлар келиштин илгири бир өтәң вә йол болғанлиқи сәвәбидин аста аста қойуқ көчмәнләр йәрләшкән дийар иди. мусулман түркләрниң кәң көләмлик анадолуға келиши 1000йилларда башлиған болуп, түркләр анадоға кәлгәндин кейин, қандақтур қаттиқ тоқунуш, коллектип қәтлиам, йәрлик хәлқләрни қоғлап чиқириш дегәндәк әһваллар қәтий көрүлүп бақмиди. бу әһвал вақитниң өтүшигә әгишип анадолуниң хорасандин кәлгәнләрниң рәңлири билән рәң алғанлиқиниң намайәндисигә айланди.

анадолуға көчүшләр пәқәтла 10әсиргә аит һадисә әмәс, бәлки 18вә 19әсирдиму балқанларда вә кавказда йүз бәргән еғир азаб - оқубәтләр көчәмәнләрниң давамлиқ келишигә сәвәб болған иди. бу көчүшләр һәтта җумһурйәт дәвирдиму давамлашти. түркийәгә әң ахириқи коллектип көчүш, тодор җивковниң зулумлири сәвәбидин 1989 - йилидики болғарийә түрклириниң көчүши болди. тодор җивковниң бу мәзгилдә «әгәр түркләрниң булғарийәни ташлап чиқип кетиши ишқа ашурулмиса, болғарийә дегән бир йәр қалмайду. булғарийә иккинчи қибрисқа айлиниду» дегәнлики мәлум.

қисқиси, анадолу адрийатик деңизидин сәддичингичә болған вә түркийәгә қәлби бағланған барлиқ инсанлар үчүн һәр даим 2вәтән, қейин әһвалда баралайдиған 2дөлити болуп кәлди. түркийәниң пәқәтла түрк мусулманлар үчүнла дәрһал баралайдиған бир хатириҗәм макан болмастин, ғәйрий мусулманларниңму панаһлиналайдиған маканиға айланғанлиқи һәққидики мисаллар тарих бәтлиридә толуп ташқан дейәләймиз.  буниңға мисал сүпитидә 500 йил илгири йавропадин қоғланған йәһудийларға охшаш гитлер зулми сәвәбидин германийәдин қечип кәлгән йәһудиларғиму түркийәниң қучақ ачқанлиқини көрситәләймиз. 

анадолудин көчүшләр

түркийә йаки анадолу көчмәнләрни қобул қилиштин сирт, нурғун қетим бу йәрдин башқа җайларға көчмән чиқиришниму баштин кәчүгән бир дийардур. чүнки анадолу османлиниң йалғуз һәрбий мәнбәси болупла қалмастин, бәлки османлиниң йетип барған җайларға нопус йөткәйдиған нопус мәнбәсиму болған иди. шуңа анадалудин балқанларға кәң көләмлик йөткилишләр болған иди. буниңға қарита балқанларда «конйа» намлиқ 3 йәрниң барлиқини мисал қилишқа болиду. анадолудин сиртқа аққан ахирқий колликтеп көчүш 1960йилида ғәрб дөләтлиригә ишчиларниң еқиши болди. мана бүгүнки күндә мәзкур ғәрб дөләтлиридә 5 милйонға йеқин түрк нопусиниң барлиқи мәлум.  руйхәткә елинмиғанлар вә пуқралиқтин чиқирилғанларни һесабқа қошқанда бу санниң техиму ешип кетиғанлиқини тәхмин қилиш тәс әмәс.

бүгүнки вәзийәт

түркийә бүгүнки күндә балқанлар, оттура шәрқ, түрк дунйаси вә йирақ шәрқтин келиватқан кәң көләмлик көчмәнләрниң мәркизидур. мана һазир сүрийәдин интайин чоң көчмәнләр долқуниға дүч кәлдуқ. бу көчүшләрниң муһим сәвәблиридин бирси районимиздики дөләтләр вә ғәрб дөләтлириниң позитисйәси түпәйли түркийәдин башқа кетәләйдиған йәрлириниң йоқлиқидин ибарәттур. асаслиқ сәвәби болса, мәзкур дөләтлиридики тәсәввур қилғусиз мәсилиләр, имперайалист дөләтләрниң истратегийәлири түпәйлидин өз вәтәнлириниң йашиғили болмайдиған бир җайға айлинип қалғанлиқидур.

түркийә бүгүнки күндә йалғуз сүрийә, иран, ирақ, афғанисан, ливийә, хитай, русийә, украина вә африқа дөләтлири қатарлиқлардинла әмәс, бәлки ғәрб дөләтлиридинму көчмәнләр еқиватқан бир дөләткә айланди. ғәрбтики иқтисадий тәрәққийатниң турғунлиқи вә исламға вә түркләргә дүшмәнлик қилиш еқиминиң ғәрбтә әвҗ елиши сәвәбидин илгири түркийәдин бу дөләтләргә кәткән кишилиримизниң бир қисми әмдиликтә йәнә түркийәгә қайтип келишкә башлимақта. бәзилириниң пәрзәнтлири иш издәш сүпитидә түркийәдә кәлгүсини бина қилмақта. илгирики йилларда тәсәввурму қилғили болмайдиған дәриҗидә ғәрб дөләтлиридә йашаватқан пуқралиримизниң пәзәнтлири түркийәдә оқушни таллимақта. ғәрб дөләтлиридә, балқан, қирим вә уйғур районлирида йүз бериватқан еғир мәсилиләр, бу райондики бәзи аммивий тәшкилатлиримизни түркийәгә қайтишқа йаки көчүшкә мәҗбурлимақта. дөләтлиридә түрк нопусини халимайдиған ғәрб вә шәрқтики бәзи ирқий айримчиларму охшаш болмиған усуллар билән мусулманларни қоғлап чиқириш үчүн һәйвә көрситиш, зириктуруш вә тириктуруш қатарлиқ һәрикәтләрни давамлаштурмақта.

шундақ, түркийә өз районида бир аманлиқ арили, инсанийәтниң панаһҗайи вә виҗдани болғанлиқи үчүн түркийә билән пәхирлинимиз. бирақ бу барлиқ кәң көләмлик көчүш долқунлириниң йүкини түркийәниң йалғуз көтүрәләши мумкин әмәс. истиратгийә җәһәттинму тоғра әмәс. чүнки өз дөләтлирини ташлап түркийәгә көчүп кетишини арзу қиливатқан дөләтләрму шуниң үчүнла қериндашлиримизни көчүшкә зорлимақта. түркийә чәт әлләрдә йашайдиған вә мәлум шәкилдә түркийә билән риштиси болған инсанлиримизни ғәрб дөләтлириниң империйалист мәқситилири үчүн суйиестимал қилишиға йол қоймайдиған шәкилдә бир сийасәт һазирлиши лазим.

түркийәниң дөләт органлири, аммивий тәшкилатлири вә чәт әлләрдә йашаватқан вәтәндашлиримизниң йолға қойушиға керәклик тәклиплиримизни техиму конкерт бир шәкилдә алдимиздики һәптә диққитиңларға сунимиз. 

   һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر