özgirishning sotsiyologiyesi we türkiye

piroféssor doktor qudret bulbulning témigha munasiwetlik analizi.

özgirishning sotsiyologiyesi  we türkiye

özgirishning sotsiyologiyesi we türkiye

türkiye awazi radiyosi: nöwette mislisiz biz özgirish dewrini bashtin kechürüwatimiz. meyli biz xalayli, yaki xalimayli, yer sharilishish basquchliri kündilik hayatimizgha her jehettin tesir körsetmekte. yer sharilishish basquchliri bilen birlikte,  téz süretlik iqtisadiy özgirishlernimu bashtin kechürüwatqan  jemiyetlerde köpligen jehetlerdin algha ilgirilesh we keynige chékinish ehwalliri körülmekte.

maslow we éhtiyajlar tüzümi nezeriyesi

amérikiliq pisxolog abraham maslow, «éhtiyajlar tüzümi» nezeriyesi arqiliq insanning söz – heriketlirini analiz qilidu. maslow insanlarning aldi bilen asasliq éhtiyajlirini qamdash arzusigha asasen heriket qilidighanliqini, bu asasliq éhtiyajlarning qamdilishidin kéyin, ottura we yuqiri sewiyelik dep atashqa bolidighan bashqa éhtiyajlirini qamdashqa tirishidighanliqini eskertidu.

insanlarni ilhamlandurighan éhtiyajlarni bir piramidagha oxshatqan maslow, bu éhtiyajlarni eng keng dairidin eng tar dairige qarap besh türge ayriydu.

1 - piramidaning eng asasliq qurulmisini fiziologiyelik éhtiyajlar teshkil qilidu. bu éhtiyajlar achliq, ussuzluq we panahlinish qatarliqlarni öz ichige alidu.

2 -  ish, mal – mülük, saghlamliq qatarliq bixeterlik   éhtiyajliridur.

3 -  tewelik, söygü, qobul qilinish, iqtisadiy hayat qatarliq muhim éhtiyajlardur.

4 - hörmetke - iltipatqa érishish, mertiwe, muweppeqiyet, nopuz, tonulush, iqtidarini jari qildurush éhtiyajliridur.

5 – arzu – armanlirigha yétish éhtiyajliridur.  bu katégoriyede, insanlar deslepki basquchtiki asasliq éhtiyajlar sewiyesidin tolimu yiraqtur. téximu aktipchan we keshpiyatchan bolush, téximu ésil peziletlik, exlaqliq, pirinsipliq bolush we artuqchiliqlirini namayen qilish tirishchanliqliridur.

maslowning qarishiche, bu éhtiyajlar qamdalghandin kéyin, bundaq éhtiyajlarni qamdashqa qarita ishtiyaq ehmiyiti hem qimmitini yoqitidu.

téz tereqqiy qilish we netijiliri

maslow shexsler üchün tewsiye qilghan éhtiyajlar tüzümi analizini herqaysi  jemiyetler üchünmu tewsiye qilish mumkin.

yer sharilishish basquchliri bilen birlikte, bezi  jemiyetler qisqa waqit ichide iqtisadiy jehettin uchqandek tereqqiy qildi. buninggha, xitay, biraziliye, hindistan we türkiye qatarliq ellerni misal keltürüsh mumkin.

adalet we tereqqiyat partiyesi hakimiyet béshigha chiqishtin burun kishi béshigha toghra kélidighan kirim 2000 dollar etrapida bolghan türkiye,  jemiyetlerge nisbeten nahayiti qisqa waqit déyishke bolidighan waqit ichide kishi béshigha toghra kélidighan kirim 10 ming dollardin ashidighan bir döletke aylandi.

tereqqiyat elwette iqtisadiy, maarip, aile, siyaset qatarliq kündilik hayatning barliq saheliride eks etmekte. iqtisadiy tereqqiyatning adil teqsim qilinishi ayrim bir mesilidur.

iqtisadiy tereqqiyatning tesirliri

özgirishchan iqtisadiy xahishlar:  jemiyetlerning nahayiti qisqa waqit ichide besh hesse köp bayliqqa érishishi, shexslerning iqtisadiy xahishlirini yuqiri sewiyede serxillashturidu. ömrini téjeshlik bolush bilen ötküzgen aililer, bala – chaqilirining xirajet we istémal qéliplirini chüshinishte qiynilidu. türkiyege nisbeten otturigha chiqqan bu özgirishchan ehwalni yanfun tallash xahishlirida körüsh mumkin. türkiyede yanfun almashturush mudditi dunya boyiche otturihal sewiyedin halqip ketken.

aile munasiwetliri: iqtisadiy özgirish er – xotun we bala – chaqa munasiwetlirinimu pütünley özgertiwetmekte. ilgiri aililer eneniwi jehettin téximu köp éhtiyaj ichide idi,  perzentler téximu itaetchan idi we ata – anisigha hörmet qilatti. iqtisadiy özgirish bilen birlikte, aililer téximu baylashti, buninggha egiship, aile ezaliri téximu erkin we téximu tenqidchan bolup qaldi.

maarip: kirimi töwen shexslerge nisbeten maarip «özini nijatliqqa érishtürüsh»nishani bolsa, kirim sewiyesi yuqiri shexslerde maarip peqet wasitighila aylinip qalmaqta.

medeniyet – senet: shexslerning kirim sewiyesi yuqiri örligenséri medeniyet - senet we éstétikke dair qiziqish we endishilermu kücheymekte, bu sahelerge dair ümidler zoraymaqta.

siyaset: 1980 – yillarda döletler pirinsip jehettin téximu qattiq qol, puqralar bolsa keng qorsaq idi. künimizde bolsa, döletler téximu démokratik bolushigha qarimay, puqralar téximu köp tenqidchi bolup qaldi. yer sharilishish basquchliri we iqtisadiy özgirish bilen birlikte, aililerdikige oxshashla, shexs – dölet –  jemiyet munasiwetlirimu özgermekte. bu özgirish elwette siyaset we siyasiy nutuqlarghimu chongqur tesir körsitidu. yéngi sosyologiye tebiiy halette yéngi bir til, yéngi bir uslubni otturigha chiqarmaqta.

téz özgirish we medeniyet

téz özgirishni bashtin kechürüwatqan döletlerde eng musheqqetlik sahening medeniyet sahesi ikenlikini éytish mumkin. iqtisadiy tereqqiyat yaki yer shari xaraktérlik uchur – alaqining uchqandek tereqqiy qilishigha egiship, nurghunlighan ishlarmu nahayiti téz özgermekte. emma medeniyet undaq emes bolup, nahayiti asta özgermekte. buning tesirliri maarip, siyaset, er – ayal munasiwetliri qatarliq sahelerde téximu köp közge chéliqidu. ijtimaiy mertiwe sewiyeliri téz özgergen bolushigha qarimay, ijtimaiy medeniyet oxshash sewiyede téz özgermigenliktin, medeniyet saheliridiki talash – tartishlargha shahit boluwatimiz. tarixning burulush nuqtisgha shahit boluwatimiz. perzentlirimiz yéngi bir dwrning tunji ewladliri bolushigha qarimay, ata – anilirimiz ming yilliq bir enenining axirqi ewladliridek orungha chüshüp qaldi. bir ewlad bolush süpitimiz bilen, ikkisi otturisida, bir tereptin, ötmüshning ming yilliq tejribisige, enenisige ige bolsaq, yene bir tereptin, yéngi bir dewrning béshida turuwatimiz. sosyologiye tézlik bilen özgiriwatqan bir muhit astida, ötmüshte qalmasliq kérek, elwette. bu nuqtida, mewlananing nezeriyesi maarip, aile munasiwetliri, bolupmu siyasiy nutuq jehettin bizning yolimizni yorutup béridu:

«tünügün bilen birlikte ketti jananim

qanchilik söz bolsa hemmisi tünügünge teelluqtur

emdi nöwet yéngi nutuqlarni sözleshke keldi.»

buni ishqa ashurushta elwette enenidin yiraqliship ketmeslikke toghra kélidu.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر