өзгиришниң сотсийологийәси вә түркийә

пирофессор доктор қудрәт булбулниң темиға мунасивәтлик анализи.

өзгиришниң сотсийологийәси  вә түркийә

өзгиришниң сотсийологийәси вә түркийә

түркийә авази радийоси: нөвәттә мислисиз биз өзгириш дәврини баштин кәчүрүватимиз. мәйли биз халайли, йаки халимайли, йәр шарилишиш басқучлири күндилик һайатимизға һәр җәһәттин тәсир көрсәтмәктә. йәр шарилишиш басқучлири билән бирликтә,  тез сүрәтлик иқтисадий өзгиришләрниму баштин кәчүрүватқан  җәмийәтләрдә көплигән җәһәтләрдин алға илгириләш вә кәйнигә чекиниш әһваллири көрүлмәктә.

маслов вә еһтийаҗлар түзүми нәзәрийәси

америкилиқ писхолог абраһам маслов, «еһтийаҗлар түзүми» нәзәрийәси арқилиқ инсанниң сөз – һәрикәтлирини анализ қилиду. маслов инсанларниң алди билән асаслиқ еһтийаҗлирини қамдаш арзусиға асасән һәрикәт қилидиғанлиқини, бу асаслиқ еһтийаҗларниң қамдилишидин кейин, оттура вә йуқири сәвийәлик дәп аташқа болидиған башқа еһтийаҗлирини қамдашқа тиришидиғанлиқини әскәртиду.

инсанларни илһамландуриған еһтийаҗларни бир пирамидаға охшатқан маслов, бу еһтийаҗларни әң кәң даиридин әң тар даиригә қарап бәш түргә айрийду.

1 - пирамиданиң әң асаслиқ қурулмисини физиологийәлик еһтийаҗлар тәшкил қилиду. бу еһтийаҗлар ачлиқ, уссузлуқ вә панаһлиниш қатарлиқларни өз ичигә алиду.

2 -  иш, мал – мүлүк, сағламлиқ қатарлиқ бихәтәрлик   еһтийаҗлиридур.

3 -  тәвәлик, сөйгү, қобул қилиниш, иқтисадий һайат қатарлиқ муһим еһтийаҗлардур.

4 - һөрмәткә - илтипатқа еришиш, мәртивә, мувәппәқийәт, нопуз, тонулуш, иқтидарини җари қилдуруш еһтийаҗлиридур.

5 – арзу – арманлириға йетиш еһтийаҗлиридур.  бу категорийәдә, инсанлар дәсләпки басқучтики асаслиқ еһтийаҗлар сәвийәсидин толиму йирақтур. техиму актипчан вә кәшпийатчан болуш, техиму есил пәзиләтлик, әхлақлиқ, пиринсиплиқ болуш вә артуқчилиқлирини намайән қилиш тиришчанлиқлиридур.

масловниң қаришичә, бу еһтийаҗлар қамдалғандин кейин, бундақ еһтийаҗларни қамдашқа қарита иштийақ әһмийити һәм қиммитини йоқитиду.

тез тәрәққий қилиш вә нәтиҗилири

маслов шәхсләр үчүн тәвсийә қилған еһтийаҗлар түзүми анализини һәрқайси  җәмийәтләр үчүнму тәвсийә қилиш мумкин.

йәр шарилишиш басқучлири билән бирликтә, бәзи  җәмийәтләр қисқа вақит ичидә иқтисадий җәһәттин учқандәк тәрәққий қилди. буниңға, хитай, биразилийә, һиндистан вә түркийә қатарлиқ әлләрни мисал кәлтүрүш мумкин.

адаләт вә тәрәққийат партийәси һакимийәт бешиға чиқиштин бурун киши бешиға тоғра келидиған кирим 2000 доллар әтрапида болған түркийә,  җәмийәтләргә нисбәтән наһайити қисқа вақит дейишкә болидиған вақит ичидә киши бешиға тоғра келидиған кирим 10 миң доллардин ашидиған бир дөләткә айланди.

тәрәққийат әлвәттә иқтисадий, маарип, аилә, сийасәт қатарлиқ күндилик һайатниң барлиқ саһәлиридә әкс әтмәктә. иқтисадий тәрәққийатниң адил тәқсим қилиниши айрим бир мәсилидур.

иқтисадий тәрәққийатниң тәсирлири

өзгиришчан иқтисадий хаһишлар:  җәмийәтләрниң наһайити қисқа вақит ичидә бәш һәссә көп байлиққа еришиши, шәхсләрниң иқтисадий хаһишлирини йуқири сәвийәдә сәрхиллаштуриду. өмрини теҗәшлик болуш билән өткүзгән аилиләр, бала – чақилириниң хираҗәт вә истемал қелиплирини чүшиништә қийнилиду. түркийәгә нисбәтән оттуриға чиққан бу өзгиришчан әһвални йанфун таллаш хаһишлирида көрүш мумкин. түркийәдә йанфун алмаштуруш муддити дунйа бойичә оттуриһал сәвийәдин һалқип кәткән.

аилә мунасивәтлири: иқтисадий өзгириш әр – хотун вә бала – чақа мунасивәтлириниму пүтүнләй өзгәртивәтмәктә. илгири аилиләр әнәниви җәһәттин техиму көп еһтийаҗ ичидә иди,  пәрзәнтләр техиму итаәтчан иди вә ата – анисиға һөрмәт қилатти. иқтисадий өзгириш билән бирликтә, аилиләр техиму байлашти, буниңға әгишип, аилә әзалири техиму әркин вә техиму тәнқидчан болуп қалди.

маарип: кирими төвән шәхсләргә нисбәтән маарип «өзини ниҗатлиққа ериштүрүш»нишани болса, кирим сәвийәси йуқири шәхсләрдә маарип пәқәт васитиғила айлинип қалмақта.

мәдәнийәт – сәнәт: шәхсләрниң кирим сәвийәси йуқири өрлигәнсери мәдәнийәт - сәнәт вә естетиккә даир қизиқиш вә әндишиләрму күчәймәктә, бу саһәләргә даир үмидләр зораймақта.

сийасәт: 1980 – йилларда дөләтләр пиринсип җәһәттин техиму қаттиқ қол, пуқралар болса кәң қорсақ иди. күнимиздә болса, дөләтләр техиму демократик болушиға қаримай, пуқралар техиму көп тәнқидчи болуп қалди. йәр шарилишиш басқучлири вә иқтисадий өзгириш билән бирликтә, аилиләрдикигә охшашла, шәхс – дөләт –  җәмийәт мунасивәтлириму өзгәрмәктә. бу өзгириш әлвәттә сийасәт вә сийасий нутуқларғиму чоңқур тәсир көрситиду. йеңи сосйологийә тәбиий һаләттә йеңи бир тил, йеңи бир услубни оттуриға чиқармақта.

тез өзгириш вә мәдәнийәт

тез өзгиришни баштин кәчүрүватқан дөләтләрдә әң мушәққәтлик саһәниң мәдәнийәт саһәси икәнликини ейтиш мумкин. иқтисадий тәрәққийат йаки йәр шари характерлик учур – алақиниң учқандәк тәрәққий қилишиға әгишип, нурғунлиған ишларму наһайити тез өзгәрмәктә. әмма мәдәнийәт ундақ әмәс болуп, наһайити аста өзгәрмәктә. буниң тәсирлири маарип, сийасәт, әр – айал мунасивәтлири қатарлиқ саһәләрдә техиму көп көзгә челиқиду. иҗтимаий мәртивә сәвийәлири тез өзгәргән болушиға қаримай, иҗтимаий мәдәнийәт охшаш сәвийәдә тез өзгәрмигәнликтин, мәдәнийәт саһәлиридики талаш – тартишларға шаһит болуватимиз. тарихниң бурулуш нуқтисға шаһит болуватимиз. пәрзәнтлиримиз йеңи бир дврниң тунҗи әвладлири болушиға қаримай, ата – анилиримиз миң йиллиқ бир әнәниниң ахирқи әвладлиридәк орунға чүшүп қалди. бир әвлад болуш сүпитимиз билән, иккиси оттурисида, бир тәрәптин, өтмүшниң миң йиллиқ тәҗрибисигә, әнәнисигә игә болсақ, йәнә бир тәрәптин, йеңи бир дәврниң бешида туруватимиз. сосйологийә тезлик билән өзгириватқан бир муһит астида, өтмүштә қалмаслиқ керәк, әлвәттә. бу нуқтида, мәвлананиң нәзәрийәси маарип, аилә мунасивәтлири, болупму сийасий нутуқ җәһәттин бизниң йолимизни йорутуп бериду:

«түнүгүн билән бирликтә кәтти җананим

қанчилик сөз болса һәммиси түнүгүнгә тәәллуқтур

әмди нөвәт йеңи нутуқларни сөзләшкә кәлди.»

буни ишқа ашурушта әлвәттә әнәнидин йирақлишип кәтмәсликкә тоғра келиду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر