хитайға қандақ қараш керәк?- 2

пирофессор доктор қудрәт бүлбүлниң темиға мунасивәтлик анализи

хитайға қандақ қараш керәк?- 2

пирограммимизниң алдинқи бөлүмидә түркийәдә хитайға мунасивәтлик бәзи хата чүшәнчиләр тоғрисида тохтилиш билән биргә, хитайниң әнқәрә әлчисиниң тәклипи, ирамниң орунлаштуруши  билән өткүзүлгән хитай хизмәт зийаритини қисқичә байан қилип өткәнидуқ.

икки дөләтниң чәклимиләрни бузуп ташлаш йолидики тиришчанлиқлири: хитай билән түркийә узун тарихи, сийасий вә мәдәнийәт җуғланмиси болған, лекин 20-әсирдә бу җуғланмилири вә роли зор дәриҗидә чәклимигә учриған дөләтләрдур. тәхминән қилинғанниң әксичә, һәр икки дөләт йәр шарилишиш мусаписисидин ғәрблик дөләтләргә қариғанда зор утуқ билән үзүп чиқти. нөвәттә һәр икки дөләт 20-әсирдә өзлиригә бекитип берилгән пасиллардин һалқип өтүш үчүн зор күч сәрп қилмақта. түркийә буни очуқ-ашкарә қиливатқан болса, хитай үн-тинсиз елип бармақта.

һазирқидәк қийин күндә икки дөләт бир-биригә еһтийаҗлиқ: түркийәму хитайға охшаш тез сүрәттә тәрәққий қиливатқан, кәлгүсидә дунйа бойичә иқтисадий күчлүк дөләтләр қатаридин орун елиш еһтимали йуқири болған дөләтләрдин бири һесаблиниду. хитайму түркийәгә охшаш хәлқарада актип рол ойнаш йолида тиришчанлиқ көрсәтмәктә, лекин дунйадики чоң күчләр хитайға зор тосалғуларни пәйда қилмақта.дунйадики чоң күчләр билән тақ йөнилишлик әмәс мувазинәтлик мунасивәт орнитишниң койида йүрүватқан бу икки дөләт, зор дәриҗидә истратегийәлик мүшкүлатларға дуч кәлмәктә. һәр икки дөләт тәбиий байлиқлар җәһәттә сиртқи беқинди болуп, бу икки дөләт өзлиригә қаритиливатқан бесим сийасәтлирини тәңпуң һаләткә кәлтүрүш үчүн, хәлқара сәһнидә көп йөнилишлик истратегийәлик мунасивәтләр орнитиш керәк.

хәлқарадики өзгиришләргә қарита һәр икки дөләтниң тутқан позитсийәсидики охшашлиқлар: һәр икки дөләтниң америка қошма иштатлириниң ембарго вә бесим тәһдити астида болуши, американиң оттура шәрқ сийасәтлирини қобул қилмаслиқи, ишләпчиқириш вә содиға әһмийәт бериши, оттура шәрқ қатарлиқ дунйаниң һәр қайси җайлириға мал сетиш үчүн дунйада урушларни әмәс тинчлиқ вә муқимлиқни қоллиши, күнсайин йүксиливатқан күч болғанлиқи үчүн бекинмә сийаситини әмәс ечиветиш сийаситигә әһмийәт бериши, доллар сәвәблик келип чиққан киризисни һәл қилиш үчүн миллий пулларни ишлитиш йолида тиришчанлиқ көрситиши (хитай билән русийә оттурисида миллий пулларни ишлитиш үстидә келишим һасил қилинди) қатарлиқлар... җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң хитайдики «йәр шари вақти гезити»дә елан қилдурған мақалисидә тәкитлигинидәк, йеңи дунйа түзүми бәрпа қилиш үчүн икки дөләтниң һәмкарлиқ орнитиши толиму зөрүр. шуңлашқа, һәр икки дөләт һәмкарлиқни күчәйтиш үчүн дадиллиқ билән оттурисида сақлиниватқан мәсилиләрни вә қийинчилиқларни музакирә қилишқа мәҗбур.

уйғур мәсилиси йаки техиму бүйүк истратегийәниң зөрүрлики: хитай һөкүмитиниң тәклипигә бинаән түркийәдин хитайға барған йаки хитайдин түркийәгә кәлгән һәйәтләр , хитайниң уйғур мәсилисигә сәзгүр қарайдиғанлиқини, шуңа бу мәсилини икки дөләт оттурисидики күнтәртипкә киргүзмәслик керәкликини билдүрүп агаһландуратти. бу агаһландурушлар калламдин қәтий өтмәйтти, бунчилик сәзгүр мәсилини музакирә қилмаслиқ,  нәзәрдин сақит қилиш һәқиқәткә вә риаллиққа сиғамду? бундақ сүнийлик хаһишини узун мәзгил  давамлаштурғили боламду? бу мәсилә һәқиқәтән сәзгүр болса бу мәсилини музакирә қилмай туруп башқа мәсилиләрни қандақ музакирә қилғили болсун? бунчилик сәзгүр мәсилини күнтәртипкә елип кәлмәй йошуруш өзимизни алдиғанлиқ болмамду?

дегәндәк мәсилә мән ойлиғандәк чиқти, икки дөләт оттурисида елип берилған һәр төт учришишниң үчидә уйғур мәсилиси күнтәртипкә келәтти. көп вақитларда хитай һәйәтлири бу мәсилини күнтәртипкә елип келәтти, түрк һәйәтлири хитай һәйәтлиридәк күнтәртипкә елип кәлмәйтти, лекин анчә-мунчә елип келәтти. учришишлар җәрйанида хитай даирилириниң уйғур мәсилисигә биздинму бәкрәк сәзгүр қарайдиғанлиқини тонуп йәттуқ. түрк даирилириниң уйғур мәсилисигә қандақ қарайдиғанлиқи һәммигә мәлум, хизмәт зийаритимиз хитай даирилириниң бу мәсилигә қандақ қарайдиғанлиқини чүшинип  йетишимизгә түрткә болди. хитай даирилири уйғур мәсилисигә  өзиниң тәрәққийатиға ғәрб дөләтлириниң тосалғу болуш үчүн күнтәртипкә елип келиватқан мәсилә сүпитидә қарайтти, хитай һөкүмити ғәрб дөләтлириниң уйғурларни хитай дөлитигә қарши козур қилип ишлитиватқанлиқини ойлатти.  хитай даирилири изчил уйғур мәсилисини өзиниң ички мәсилиси икәнликини, шуңлашқа түркийәниң бу ички ишиға арилашмаслиқи керәкликини тәкитләп кәлмәктә. хитай һөкүмити түркийәдин ғәрб дөләтлириниң хитайни парчилаш урунушлириға түркийәниң йантайақ болмаслиқини тәләп қилмақта.

«уйғур аптоном райони»түркийә-хитай мунасивити нуқтисидин толиму муһим орунда туриду. түркийә уйғур мәсилисигә пәрқлиқ қарайду, хитай һөкүмити башқичә қарайду. бәзи ғәрб дөләтлири қирим мәсилисидә русийәгә қандақ позитсийә тутқан болса, уйғур мәсилисидиму хитайға қарши охшаш позитсийә тутуши мумкин, йәни уйғур мәсилисини козур қилип ишлитиши мумкин. ғәрб дөләтлиригә нисбәтән уйғурлар бир милләт болуштин бәкрәк рәқиблирини аҗизлаштурушта ишқа йарайдиған ойунчуқ орнида көрүлиду. лекин түркийә уйғурларға ундақ қаримайду, чүнки түркләр билән уйғурлар оттурисида тарих, мәдәнийәт вә қандашлиқ җәһәттә чоңқур мунасивәт бар. түркийә уйғурларға мушу нуқтидин қарайду. түркийәниң башқа дөләтләрдиму қандаш вә қериндашлири йашайду, түркийәниң бу қериндаш вә қандаш милләтләр билән болған мунасивити қандақтур таллаш мәсилиси болмастин, бәлки тарихниң тәқәззасидур. түркийә түркий милләтләр йашайдиған дөләтләрниң ички ишлириға арилишишни қәтий халимайду, бәлки бу дөләтләрдики түркий милләтләрниң иҗтимаий, мәдәний вә инсаний җәһәттә хатирҗәм вә һузур-һалавәттә йашишини, шундақла йашаватқан дөләтләрниң тәрәққийатиға төһпә қошушини арзу қилиду. түркийә балқан райони, русийә, оттура шәрқ, иран вә башқа дөләтләрдики түркий милләтләрниң мәвҗудлуқини бу дөләтләр билән йахши мунасивәт орнитиш үчүн тепилғусиз пурсәт сүпитидә көриду.  түркийә уйғурларға һәргизму ғәрб дөләтлири қариғандәк қаримайду, бу сәвәбтин түркийәниң бу дөләтләргә охшаш уйғурлар тоғрулуқ башқичә ғәризи вә йошурун пилани йоқ.

ортақ хизмәт гурупписи: хитай һөкүмити уйғурларға сүзүк вә очуқ сийасәт йолға қойса, шундақла түркийә билән техиму йахши һәмкарлиқ орнатса, уйғур мәсилисидә өзигә қарши йолға қойулидиған сийасәтләргә актип тақабил туралайтти. икки дөләт йирақта турувелип бир-биригә гуман билән қарашниң орниға, йеқин һәмкарлиқ орнатса һәр икки дөләткә пайдилиқ. шуңлашқа бу даиридә уйғур аптоном райони болуп барлиқ мәсилиләр тоғрулуқ түркийә билән хитай оттурисидики мәсилиләрни һәл қилиш үчүн ортақ хизмәт гурупписи қурулуши керәк.

буниңдин сирт, уйғур районида йүз бериватқанлар һадисиләрни нәзәрдин сақит қилалмаймиз. уйғур районидики һадисиләрни нәзәрдин сақит қилсақ қандақму хитай билән тоғра йосунда мунасивәт орниталаймиз. бу ишқа әксичә позитсийә тутсақ нә хитайға нә бизгә, нә уйғурларға пайдиси йоқ. биз алди билән түркийә-хитай мунасивәтлири тоғрулуқ истратегийәлик нишан бекитишимиз лазим. уйғурлар түркийә-хитай оттурисидики истратегийәлик мунасивәтләрниң һәммиси әмәс бир қисми болуши керәк, бу җәһәттә һәр икки дөләт йеқиндин һәмкарлиқ орнитиши лазим.

қисқиси, хитайниң иқтисадий гүллиниши, технологийәлик тәрәққийати,хәлқаридики күчлүк нопузи вә түркийә билән һәмкарлиқи қатарлиқларға сәл қарашқиму болмайду. башқиларниң етирап қилғуси болмисиму, хитай дунйада дәриҗидин ташқири дөләт болуш йолида илгириливатиду. хитай сийасити, хәлқардики орни вә башқа дөләтләр билән болған мунасивити, иқтисадий, җәмийәт қурулмиси, мәдәнийити, технологийәси вә башқа саһәләр тоғрулуқ дөләт орунлиримиз, алий мәктәплиримиздики тәтқиқат мәркәзлиримиз, хусусий саһәлиримиз техиму көп тәтқиқат елип беришқа вә бу саһәдә иқтисадслиқ кишиләрни йетиштүрүш чиқишқа мәҗбур. биз бу ишта техи дәсләпки басқучта туриватимиз, шуңа дөлитимизниң дунйада актип рол ойнийалиши үчүн хитай билән болған мунасивәтлиримиз тоғрулуқ әтраплиқ чүшәнчигә игә болушқа вә хитай билән түркийәниң мәнпәәтини чиқиш қилған һалда истратегийәлик һәмкарлиқ орнитишқа тоғра келиду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر