xitaygha qandaq qarash kérek?

«küntertip we analiz» namliq sehipimizning bu heptilik sani boyiche, enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti mudiri piroféssor doktor qudret bülbülning «xitaygha qandaq qarash kérek?» serlewhilik analizini huzurunglargha sunimiz.

xitaygha qandaq qarash kérek?

türkiye awazi radiyosi: jumhur reis rejep tayyip erdoghan iyun éyining axirida yaponiyede chaqirilidighan 20 dölet guruhi bashliqlar yighinigha qatnashqandin kéyin xitay xelq jumhuriyitide dölet ishliri ziyaritide bolidu.

herdaim yuqiri derijilik ziyaret küntertipke kelginide, xitay médiyasini bilmeymen, biraq türkiyede xitaygha qarshi küntertip shekillinidu. bularning hemmisi xitay toghrisida éghir éniqsizliqlarning barliqigha isharet qilidu. bu yazmamda, xewplik terepliri bar, qiyin bir ish bolsimu, téximu keng nuqtiinezerdin xitaygha qandaq qarash kérekliki toghrisida toxtilip ötimen. chünki bu xil éniqsizliqlar ne türkiye, ne xitaygha paydiliq emes, bu peqet tereplerdiki gumannila éghirlashturidu.

2019 – yili 12 – 20 – iyun künliri arisida xitayning enqerede turushluq bash elchixanisining teklipi we iramning orunlashturushi bilen bezi istratégiye merkezlirining bashliqliri, akadémiklar we taratqular wekilliri bolup yette kishi xitayda xizmet ziyaritide bolduq. xitayda körüshken aldinqi qatardiki istratégiye orunliri, dölet xadimliri bilen béyjing, shangxey, xangjuda ötküzülgen ijtimaiy paaliyetlerni chiqish qilghan halda hasil qilghan közitishlirimni bu dairide siler bilen ortaqlishimen.

omumiy körünüsh: xitay 1 milyard 400 milyon nopusi bilen öz aldigha dunya nopusining %20 tin köprekini teshkil qilidu. jughrapiye jehette bezi qitelerdinmu keng zémingha ige.

xitayda birinchi bolup közge chéliqidighini, kirim teqsimatida mueyyen nisbetni qolgha keltürgenliki, asasiy üstqurulmilarni asasen dégüdek hel qilip bolghanliqidur. kishi béshigha toghra kélidighan 10 ming dollarliq kirim sewiyesi barghan jaylirimizda roshen hés qilinidu. yollar, üstqurulmilar, aptomobillar, magizinlar, markilarda bu ehwalni körüwalalaymiz. béyjing we shangxeyde özingizni bek xitaygha barghandek hés qilmaysiz. bir yapon yaki bir gherb dölitidin alahide perqlinip kétidighan bir nerse közge chéliqmaydu. belki sheher sirtidiki jaylarda bundaq amillar bekrek hés qilinishi mumkin.

bezi döletlerde köplep uchraydighan retsiz sheherlishish xitaydiki biz barghan jaylarda dégendek uchrimaydu. bu döletlerdiki sheherning qelbige xenjer misali sanjilip , uning tarixiy puriqi, kimliki, iqlimini buzidighan égiz binalar xitayda bek közge chéliqmaydu. keng yollar, boshluqlar, chong baghchilar, égiz derexler, yéshil meydanlar, yaxshi layihelengen qurulushlar égiz binalarning, insanlargha körsitidighan éghir tesirini yoqitip tashlaydu. égiz bina amili nurghun jaylarda sheherlerning kimlikini yoqitip tashlisa, binakarliq, tebiet we muhitqa mas layihelengenliki üchün, béyjing we shangxeyde sheherge kimlik béghishlaydu.

nopusi tüpeyli insan xitayda hindistangha oxshash nahayiti zich ademler topini körimen, dep oylaydu. biraq, undaq qistangchiliqni körmeysiz. kochilarda uchraydighan ademlerning nisbiti istanbuldikidin az. 25 milyon nopusqa ige shangxey bilen 22 milyon nopusqa ige béyjingning perqi, istanbul we enqerege oxshaydu. bir dunyawi sheher, dunyawi alaqe we kültür bilen gireliship ketken, yene biri soghuqluqi we gumanxorluqi bilen  öz halida...

xitayda téz ilgirileshni menbe qilghan ölchemliklishish yétersizlikimu közge chéliqidu. bolupmu mulazimet saheside nahayiti yaxshi tüzümler bilen birge, nahayiti nachar siyasetlermu uchrap turidu.

eng chonggha aylinish yolida süret bilen ilgirilewatqan dunyaning ikkinchi chong iqtisadiy küchi: xitay nöwette amérika qoshma ishtatliridin qalsila dunyaning ikkinchi chong iqtisadiy küchi.  uning dunya iqtisadidiki péyi 1978 – yilidiki %1.8 din 2017 – yilidiki %18.7 ge yetti. 3.12 tirilyon dollar bilen dunyaning eng köp tashqi péréwot zapisigha ige döliti. 2018 – yilida %6.6 güllengen xitayning, 2050 – yili dunyada ishlepchiqirilghan milliy ishlepchiqirish omumiy qimmitining öz aldigha %20 ige ige bolidighanliqi, bu jehette hindistan ikkinchi, amérika qoshma ishtatlirining üchinchi rettin orun alidighanliqi texmin qilinmaqta. yawropa ittipaqining péyining %9 de qalidighanliqi eskertilmekte. bu iqtisadiy güllinishning ijtimaiy hayattimu eks etkenliki bildürülmekte. xitay xelq jumhuriyiti qurulghan 1949 – yilidin sirtqa échiwétish élan qilinghan 1978 – yilighiche bolghan jeryanda peqet 200 ming xitay chet elde sayahet qilalighan bolsa, peqet ötken bir yilda xitaydin 130 milyon kishi chetke sayahetke chiqqan.

tereqqiy qilghan maddiy / téxnologiyelik medeniyet: maddiy / téxnologiye jehette xitayning nahayiti tereqqiy qilghanliqini éytishqa bolidu. buni xitaydiki kündilik turmushta hés qilish mumkin. biz ékskursiye qilghan xuawéy tetqiqat merkizide yiraqta turup opératsiye qilish, yiraqtin tériqchiliq qilish we aptomobil ishlitish dégendek layiheler körgezme qiliniwétiptu.

yoqalghan kimlik, kültür, tewelik yaki xitayche modérnliq mumkinmu?: maddiy / téxnik medeniyet érishkili bolmaydighan bir nerse emes, türkiyening tejribisimu shuni körsitip bériduki, bir dölet maddiy körünüshini  10 – 15 yilda pütünley özgerteleydu. muhimi maddiy medeniyetni némining ichidin ishlepchiqarghanliqingiz, qanchilik nisbette öz kimlikingiz we kültüringiz bilen buni otturigha qoyalighanliqingizdur. biz bu yerge kélishtin ilgiri, yéngi bir pewquladde küch süpitide tughuluwatqan xitayning öz xasliqini saqlap qalghan asasta buni bashqa élip chiqip – chiqalmaydighanliqi, özige xas modérnliq yaritip – yaritalmaydighanliqi yaki misalliri nahayiti köp yerde uchrap turghinidek, gherb modérnliqigha teslim bolup – bolmaydighanliqigha dair qiziqishlargha ige idim. biraq, xitayning modérn qiyapitini körsitip béridighan jaylarda aldinqi pilangha chiqirilghan nersilerning izchil halda gherb kültüri, gherb shirketliri, uslubliri, kiyim – kéchek we modilirini ikenlikini körüp, bu qiziqishim asasen yoqaldi. magizinlarda xitay körünüshlük modél resimliri asasen dégüdek yoq. xitay bir chong küch bolalishi mumkin, biraq hazir bashtin kechürüwatqan kültür musapisige qaralghinida, kimlik we medeniyet jehette xitaygha xas modérnliq yaritalaydighandek qilmaydu. bu nuqtidin élip éytqanda, dunyagha körsitidighan tesiri eng köp bolghanda yéngi bir yaponiyechilik bolushi mumkin!

amérika qoshma ishtatliri bilen boluwatqan soda urushi: amérikining xitay aldida 2018 – yili körsetken tashqi soda qizil reqimi 419 milyard dollar. tramp «bulangchiliq » dep baha bergen bu qizil reqem – amérika – xitay soda urushining tüp sewebi hésablinidu. xitayning, peqet amérika qoshma ishtatliri iqtisadigha nisbeten yaratqan tashqi soda ong perqi türkiye iqtisadining yérimidinmu köp. pütkül dunya amérika – xitay soda urushi toghrisida sözlishiwatqan bir peytte, biz uchrashqan xitaylar buni bir soda urushi dep teripleshtin özlirini qachurup, téximu addiy ibariler bilen ipadileshke tirishti. ular, obama dewride amérika teripidin aldini alghuchi riqabetke, tramp dewride bolsa, muhasirige duch kelduq, dep qaraydiken we bu küreshning bashqa yerlerge sozulup kétishidin endishe qilidiken. ular adil riqabetke teyyar ikenliklirini otturigha qoydi. 800 milyard dollardin artuq ikki terep soda munasiwiti barliqini, shunga bu munasiwetlerge xatime béridighan qedemlerni tashlashning qiyin ikenlikini, bu dairide, xitay – amérika qoshma ishtatliri munasiwetlirining amérika – iran munasiwetliridek bolup ketmeydighanliqini tilgha élip ötüshti.

xitay chong küchmu? xitay emeldarlar, xitaygha chong küch uqumini ishlitip éniqlima bérishtin izchil halda özlirini qachuridu. bu asiya insanlirigha xas kemterlikmu? yaki istratégiyemu bilmeymen. özlirige bu uqumni ishlitip éniqlima bermisimu, éniqlima béridighan bashqa uqumnimu ishletmeydu. dunya bolghan qarishini otturigha qoyghanda, rusiyeni öz ichige alghan héchbir dölet bilen ittipaqdash emesliklirini, biraq shériklirining barliqini eskertishidu.

mulahizimizni aldimizdiki hepte dawamlashturayli.


خەتكۈچ: béyjing , türkiye , xitay

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر