хитайға қандақ қараш керәк?

«күнтәртип вә анализ» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик сани бойичә, әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети мудири пирофессор доктор қудрәт бүлбүлниң «хитайға қандақ қараш керәк?» сәрләвһилик анализини һузуруңларға сунимиз.

хитайға қандақ қараш керәк?

түркийә авази радийоси: җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған ийун ейиниң ахирида йапонийәдә чақирилидиған 20 дөләт гуруһи башлиқлар йиғиниға қатнашқандин кейин хитай хәлқ җумһурийитидә дөләт ишлири зийаритидә болиду.

һәрдаим йуқири дәриҗилик зийарәт күнтәртипкә кәлгинидә, хитай медийасини билмәймән, бирақ түркийәдә хитайға қарши күнтәртип шәкиллиниду. буларниң һәммиси хитай тоғрисида еғир ениқсизлиқларниң барлиқиға ишарәт қилиду. бу йазмамда, хәвплик тәрәплири бар, қийин бир иш болсиму, техиму кәң нуқтиинәзәрдин хитайға қандақ қараш керәклики тоғрисида тохтилип өтимән. чүнки бу хил ениқсизлиқлар нә түркийә, нә хитайға пайдилиқ әмәс, бу пәқәт тәрәпләрдики гуманнила еғирлаштуриду.

2019 – йили 12 – 20 – ийун күнлири арисида хитайниң әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиханисиниң тәклипи вә ирамниң орунлаштуруши билән бәзи истратегийә мәркәзлириниң башлиқлири, академиклар вә таратқулар вәкиллири болуп йәттә киши хитайда хизмәт зийаритидә болдуқ. хитайда көрүшкән алдинқи қатардики истратегийә орунлири, дөләт хадимлири билән бейҗиң, шаңхәй, хаңҗуда өткүзүлгән иҗтимаий паалийәтләрни чиқиш қилған һалда һасил қилған көзитишлиримни бу даиридә силәр билән ортақлишимән.

омумий көрүнүш: хитай 1 милйард 400 милйон нопуси билән өз алдиға дунйа нопусиниң %20 тин көпрәкини тәшкил қилиду. җуғрапийә җәһәттә бәзи қитәләрдинму кәң земинға игә.

хитайда биринчи болуп көзгә челиқидиғини, кирим тәқсиматида муәййән нисбәтни қолға кәлтүргәнлики, асасий үстқурулмиларни асасән дегүдәк һәл қилип болғанлиқидур. киши бешиға тоғра келидиған 10 миң долларлиқ кирим сәвийәси барған җайлиримизда рошән һес қилиниду. йоллар, үстқурулмилар, аптомобиллар, магизинлар, маркиларда бу әһвални көрүвалалаймиз. бейҗиң вә шаңхәйдә өзиңизни бәк хитайға барғандәк һес қилмайсиз. бир йапон йаки бир ғәрб дөлитидин алаһидә пәрқлинип кетидиған бир нәрсә көзгә челиқмайду. бәлки шәһәр сиртидики җайларда бундақ амиллар бәкрәк һес қилиниши мумкин.

бәзи дөләтләрдә көпләп учрайдиған рәтсиз шәһәрлишиш хитайдики биз барған җайларда дегәндәк учримайду. бу дөләтләрдики шәһәрниң қәлбигә хәнҗәр мисали санҗилип , униң тарихий пуриқи, кимлики, иқлимини бузидиған егиз биналар хитайда бәк көзгә челиқмайду. кәң йоллар, бошлуқлар, чоң бағчилар, егиз дәрәхләр, йешил мәйданлар, йахши лайиһәләнгән қурулушлар егиз биналарниң, инсанларға көрситидиған еғир тәсирини йоқитип ташлайду. егиз бина амили нурғун җайларда шәһәрләрниң кимликини йоқитип ташлиса, бинакарлиқ, тәбиәт вә муһитқа мас лайиһәләнгәнлики үчүн, бейҗиң вә шаңхәйдә шәһәргә кимлик беғишлайду.

нопуси түпәйли инсан хитайда һиндистанға охшаш наһайити зич адәмләр топини көримән, дәп ойлайду. бирақ, ундақ қистаңчилиқни көрмәйсиз. кочиларда учрайдиған адәмләрниң нисбити истанбулдикидин аз. 25 милйон нопусқа игә шаңхәй билән 22 милйон нопусқа игә бейҗиңниң пәрқи, истанбул вә әнқәрәгә охшайду. бир дунйави шәһәр, дунйави алақә вә күлтүр билән гирәлишип кәткән, йәнә бири соғуқлуқи вә гуманхорлуқи билән  өз һалида...

хитайда тез илгириләшни мәнбә қилған өлчәмликлишиш йетәрсизликиму көзгә челиқиду. болупму мулазимәт саһәсидә наһайити йахши түзүмләр билән биргә, наһайити начар сийасәтләрму учрап туриду.

әң чоңға айлиниш йолида сүрәт билән илгириләватқан дунйаниң иккинчи чоң иқтисадий күчи: хитай нөвәттә америка қошма иштатлиридин қалсила дунйаниң иккинчи чоң иқтисадий күчи.  униң дунйа иқтисадидики пейи 1978 – йилидики %1.8 дин 2017 – йилидики %18.7 гә йәтти. 3.12 тирилйон доллар билән дунйаниң әң көп ташқи перевот записиға игә дөлити. 2018 – йилида %6.6 гүлләнгән хитайниң, 2050 – йили дунйада ишләпчиқирилған миллий ишләпчиқириш омумий қиммитиниң өз алдиға %20 игә игә болидиғанлиқи, бу җәһәттә һиндистан иккинчи, америка қошма иштатлириниң үчинчи рәттин орун алидиғанлиқи тәхмин қилинмақта. йавропа иттипақиниң пейиниң %9 дә қалидиғанлиқи әскәртилмәктә. бу иқтисадий гүллинишниң иҗтимаий һайаттиму әкс әткәнлики билдүрүлмәктә. хитай хәлқ җумһурийити қурулған 1949 – йилидин сиртқа ечиветиш елан қилинған 1978 – йилиғичә болған җәрйанда пәқәт 200 миң хитай чәт әлдә сайаһәт қилалиған болса, пәқәт өткән бир йилда хитайдин 130 милйон киши чәткә сайаһәткә чиққан.

тәрәққий қилған маддий / технологийәлик мәдәнийәт: маддий / технологийә җәһәттә хитайниң наһайити тәрәққий қилғанлиқини ейтишқа болиду. буни хитайдики күндилик турмушта һес қилиш мумкин. биз екскурсийә қилған хуавей тәтқиқат мәркизидә йирақта туруп оператсийә қилиш, йирақтин териқчилиқ қилиш вә аптомобил ишлитиш дегәндәк лайиһәләр көргәзмә қилиниветипту.

йоқалған кимлик, күлтүр, тәвәлик йаки хитайчә модернлиқ мумкинму?: маддий / техник мәдәнийәт еришкили болмайдиған бир нәрсә әмәс, түркийәниң тәҗрибисиму шуни көрситип беридуки, бир дөләт маддий көрүнүшини  10 – 15 йилда пүтүнләй өзгәртәләйду. муһими маддий мәдәнийәтни неминиң ичидин ишләпчиқарғанлиқиңиз, қанчилик нисбәттә өз кимликиңиз вә күлтүриңиз билән буни оттуриға қойалиғанлиқиңиздур. биз бу йәргә келиштин илгири, йеңи бир пәвқуладдә күч сүпитидә туғулуватқан хитайниң өз хаслиқини сақлап қалған асаста буни башқа елип чиқип – чиқалмайдиғанлиқи, өзигә хас модернлиқ йаритип – йариталмайдиғанлиқи йаки мисаллири наһайити көп йәрдә учрап турғинидәк, ғәрб модернлиқиға тәслим болуп – болмайдиғанлиқиға даир қизиқишларға игә идим. бирақ, хитайниң модерн қийапитини көрситип беридиған җайларда алдинқи пиланға чиқирилған нәрсиләрниң изчил һалда ғәрб күлтүри, ғәрб ширкәтлири, услублири, кийим – кечәк вә модилирини икәнликини көрүп, бу қизиқишим асасән йоқалди. магизинларда хитай көрүнүшлүк модел рәсимлири асасән дегүдәк йоқ. хитай бир чоң күч болалиши мумкин, бирақ һазир баштин кәчүрүватқан күлтүр мусаписигә қаралғинида, кимлик вә мәдәнийәт җәһәттә хитайға хас модернлиқ йариталайдиғандәк қилмайду. бу нуқтидин елип ейтқанда, дунйаға көрситидиған тәсири әң көп болғанда йеңи бир йапонийәчилик болуши мумкин!

америка қошма иштатлири билән болуватқан сода уруши: америкиниң хитай алдида 2018 – йили көрсәткән ташқи сода қизил рәқими 419 милйард доллар. трамп «булаңчилиқ » дәп баһа бәргән бу қизил рәқәм – америка – хитай сода урушиниң түп сәвәби һесаблиниду. хитайниң, пәқәт америка қошма иштатлири иқтисадиға нисбәтән йаратқан ташқи сода оң пәрқи түркийә иқтисадиниң йеримидинму көп. пүткүл дунйа америка – хитай сода уруши тоғрисида сөзлишиватқан бир пәйттә, биз учрашқан хитайлар буни бир сода уруши дәп тәрипләштин өзлирини қачуруп, техиму аддий ибариләр билән ипадиләшкә тиришти. улар, обама дәвридә америка тәрипидин алдини алғучи риқабәткә, трамп дәвридә болса, муһасиригә дуч кәлдуқ, дәп қарайдикән вә бу күрәшниң башқа йәрләргә созулуп кетишидин әндишә қилидикән. улар адил риқабәткә тәййар икәнликлирини оттуриға қойди. 800 милйард доллардин артуқ икки тәрәп сода мунасивити барлиқини, шуңа бу мунасивәтләргә хатимә беридиған қәдәмләрни ташлашниң қийин икәнликини, бу даиридә, хитай – америка қошма иштатлири мунасивәтлириниң америка – иран мунасивәтлиридәк болуп кәтмәйдиғанлиқини тилға елип өтүшти.

хитай чоң күчму? хитай әмәлдарлар, хитайға чоң күч уқумини ишлитип ениқлима бериштин изчил һалда өзлирини қачуриду. бу асийа инсанлириға хас кәмтәрликму? йаки истратегийәму билмәймән. өзлиригә бу уқумни ишлитип ениқлима бәрмисиму, ениқлима беридиған башқа уқумниму ишләтмәйду. дунйа болған қаришини оттуриға қойғанда, русийәни өз ичигә алған һечбир дөләт билән иттипақдаш әмәсликлирини, бирақ шериклириниң барлиқини әскәртишиду.

мулаһизимизни алдимиздики һәптә давамлаштурайли.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر