modérn dewr we ramizanlar

«küntertip we analiz» namliq sehipimizning bu heptilik sani boyiche, enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti mudiri piroféssor doktor qudret bülbülning «modérn dewr we ramizanlar» serlewhilik analizini diqqitinglargha sunimiz.

modérn dewr we ramizanlar

modérn dewr we ramizanlar

türkiye awazi radiyosi xewiri: sözlirimni xitayning «ghelite zamanlarda yashighaysen» dégen bir bedduasi bilen bashlaymen. xitaylarning toluq menide némini közde tutqanliqini bilmisemmu, hemme nersige ige bolghan modérn insanning bashtin kechürüwatqan yalghuzluq we qimmetsizlik kirizisigha qarap, ghelite zamanlar mushundaq bir nerse bolsa kérek, dep oylaymen.

ademning ichini échishtüridighan modérn insan...

heqiqetenmu modérn zamanlarning yalghuzluq ichidiki insani, bashqa janliqlar türliridinmu échinishliq ehwalda turmaqta. modérn insan tebietke, enenige, dingha, qimmet – qarashlargha, her türlük cheklimilerge qarshi isyan kötürüp, peqet eqilningla nopuzigha boyun égip, goya tengrilikini élan qilghandek halette yashimaqta. süniy eqil dégendek sahelerge waqit serp qilip ölümsizlik yolidiki izdinishlirini dawamlashturmaqta. epsuski, uning yaritilishi ilahiylik emes, pani, yeni ölümlüktur.

tarixning bashqa bir dewride modérn insangha oxshash chek – chégrasiz arzuliri tüpeyli barliq ichide yoqluqning, awam arisida yalghuzluqning, hertürlük imkaniyetler ichide bicharilikning külpiti chékilgen bir dewrning körülüp – körülmigenlikini bilmeymen.

modérn insan... istémal jemiyitining quli... tebietni, eshyalarni, pirinsiplarni, qimmet – qarashlarni bir qétimla ishletkili bolidighan haletke keltürüp istémal qilghan mewjutluqtur...

modérn insanni hemmila nersini istémal qilghuchi shexsiyetchilikidin qutquzidighan, bir lehze toxtap, ustaz nejip fazilning tebiri boyiche «toxtanglar ademler topi, bu kocha chiqmas kocha؛ (dep) warqirisam qollirimni qaycha kebi échip» dégüzidighan we silkishligen halda özige qayturidighan bir zaman siziqi bolalmasmidi? özini közdin kechürüsh pursiti béridighan enenini, zaman tilimini közde tutuwatimen. ejeba dinlar, idéologiyeler, tepekkur shekilliri ichide bundaq bir enene barmu? dep sorilidighan bolsa, ramizan éyi herhalda del mushundaq bir izdinishning jawabidur.

rozining menisi

modérn insanni bu kirizistin, shexsiyetchiliktin we yalghuzluqtin qutquzidighan nerse, peqet özi üchünla yashimasliqidur, hemmila nersini öz huzurining mezzisige aylanduruwalmasliqidur. ramizan, barliq qilghan we qilmighan ishliri bilen insangha özini tekshürtküzidighan bir aydur.

dewrimiz insanliqining saqliniwatqan eng négizlik üch mesilisi herhalda adaletsizlik, ortaqlashmasliq we oxshimasliqlarni qobul qilip birlikte yashiyalmasliq bolsa kérek. ramizan éyi bu nuqsanlarning hemmisini öz aldigha hel qilalaydighan bir aydur.

roza tutush  tar menidin élip éytqanda, mueyyen waqit arisida bir nerse yémeslik, ichmeslikni, keng menidin élip éytqanda, bedenni barliq németlerdin mehrum qilip, hertürlük németning qimmitini tonup yétishni körsitidu.

roza insanni istémal qulluqidin qutuldurup, uni erkinleshtürüshning bashqiche atilishidur.

ramizanda roza tutidighini peqet qorsaqla bolmastin, tildur, zéhindur, ish – heriket, pozitsiyelirimizdur.  ramizan, pütün bedinimizni pütkül küchimiz bilen barliq yamanliqlardin paklash éyidur.

roza, aldi bilen qelbni paklashtur. izchil halda bashqilarning ilkidikidinmu köp nersige ige bolush istiki insanning köngül détoksidur. hemme nersige ige bolup turup toymasliqning, qanaet hasil qilmasliqning zeher qayturghuchisi (détoks) dur.

ortaqlishish we xatirjemlik éyi

ramizan tillar, irqlar, rengler, idéologiyeler, dinlar halqighan bir xil ortaqlishish, birlik we barawerlik éyidur. islamning alemshumulluqining belki eng éstétik halettiki eks étishidur. musulman jemiyetliridiki eneniwi iptar dastixanlirida, tikilgen iptar chédirlirida insandin qeyerge, néme teweliki soralmaydu. yunus emrening tebiri boyiche éytishqa toghra kelse, «yaratquchisi tüpeyli yaralghuchigha illiq muamile qilinidu».

iptarlarning alemshumul risalisi we birleshtürgüchi rohi gheyriy musulman jemiyetlerdimu özini hés qilduridu. u yerlerde musulman topluqlar qoshniliri bilen, gheyriy musulmanlar bilen iptarlirini ortaqlishidu. bu alemshumul risalige bezi döletlermu maslashmaqta. heryili aqsarayda we bezi gherb ellirining dölet orunlirida iptar paaliyiti ötküzülmekte.

ramizan yene türkiyediki ijtimaiy küchler bashqurushidiki organlarning dölet ichi – sirtida eng köp yardem qilidighan, pütkül dunyaning yétimliri, ige – chaqisizliri, mohtajlirini eng köp söyündüridighan aylarning biridur. fitre, sediqe, zakat we ianiler arqiliq mohtajlarning éhtiyajlirini qamdishi, peqet bir yaxshiliq, pidakarliq bilen qilinghan bir xizmet bolush bilenla cheklinip qalmaydu. bu ortaqlishishlar, insanlarning yoqluqlar, yoqsulluqlar tüpeyli bolang – talang, oghriliq, térrorluq dégendek xata yollargha kirip qélishining aldini élip, dunya tinchiliqighimu muhim hesse qoshidu. béreleydighan, nepiqe qilalaydighan bolush, tinchliq ichide xatirjem yashashning négizini teshkil qilidu. eng bay bolmisimu, türkiye kirim ehwaligha nisbeten dunyaning eng köp yardem qilidighan dölitilik orni bilen, peqet ige – chaqisizlarghila emes, xatirjemlik we tinchliqqimu hesse qoshmaqta.

istatistikiliq melumatlar, eng az jinayet sadir qilinidighan ayning ramizan éyi ikenlikini körsetmekte.

eslesh, arilishish we yarishish éyi

ramizan türkiyede nahayiti debdebilik ötküzülidu. iptarlar, sohurluqlar, terawihler, qedir kéchisi we bu kéchide ötküzülidighan paaliyetler, chaqiriwélishlar, sohurluqqa oyghitish üchün naghra chalghuchilar... bu paaliyetler pütkül jemiyet qizghin qarshi alidighan paaliyetlerdur. ramizan paaliyetliri hergizmu «ular» uqumi peyda qilmaydu. belki, millitimizning «ular» uqumini peyda qilmastin öz mewjutluqini dawamlashturuwatqan dunyadiki nadir milletlerdin biri bolushining bir sewebi mushu bolsa kérek.

ramizan xatirilesh, eslesh, chiqishish, yarishish éyidur. u shundaq bir ayki, peqet hayatlar, yashawatqanlarla emes, oxshashla harpa künliri qebrilermu ziyaret qilinidighan bir aydur. qebre ziyaretliri ölgenlerge qarighanda hayat insanlargha téximu köp nersilerni béghishlaydu. shair sezai qarakochning tebiri boyiche, bizge «mazarlardin yükselgen bir bahar» ni eks ettürüp béridu. bu ziyaretler, dunya hayatining ötkünchilikini xatirilitip,  kainattiki ontologiyelik pozitsiyemiznimu del jayigha olturghuzidu. biz hel qilalmighan ghayet zor saqliniwatqan mesililerni, kem bolsa bolmaydu, dep qarawatqan amillarni, biz arqisidin chépiwatqan nurghun nersilerni intayin addiy nersilerge aylandurup qoyidu... qebre ziyaretliri dunya qarishimizni, pozitsiyemizni her qétimda bir qétim tüzitidu.

ramizan éyi yene qéydighanlar yarishidighan, köngül aghriqliri arqida qaldurulidighan yarishish éyidur. qoshnilar, uruq – tughqanlar, dost – buraderler ziyaret qilinidighan bir aydur. héytni tebrikleshler, héytlishishlar modérn insanning yalghuzluqini, dostluqqa, söhbetke bolghan hesritini teskin tapquzidu. bir istatistikigha qarighanda, türkiyede insanlarning %84 i héytlarda sile – rehim qilidiken, yéqinlirini yoqlaydiken. bu némidégen güzel ish!

sözlirimni bir teklip bilen axirlashturay: ramizan éyi, modérn insanni zenjirliridin qutquzidighan, uni erkinlikke érishtüridighan, etrapigha, jemiyetke, bashqa janliqlargha, tebietke nisbeten téximu mesuliyetchanliq bilen qaraydighan haletke keltüridighan berikiti؛ xatirjemlik we dunya tinchliqigha qoshidighan töhpisi bilen b d t maarip, pen, medeniyet teshilatining konkrét bolmighan medeniyet mirasliri tizimlikige kirgüzülüshi kérek bolghan bir aydur. yaki dunya tinchliqigha hesse qoshquchilargha bérilidighan mukapatlar, kishi yaki organlardin bashqa bir nersige bérilidighan bolsa, buninggha eng muwapiq namzat ramizan éyidur.

ramizinimiz, héytimiz mubarek bolsun!


خەتكۈچ: modérn , roza , musulman , islam , insan , türkiye , ramizan

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر