türkiye tejribisi: xorasan yoli

«küntertip we analiz» namliq sehipimizning bu heptilik sani boyiche, enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti mudiri piroféssor doktor qudret bülbülning «türkiye tejribisi: xorasan yoli» serlewhilik yazmisini huzurunglargha sunimiz.

türkiye tejribisi: xorasan yoli

türkiye tejribisi: xorasan yoli

türkiye awazi radiyosi: hayatqa ijabiy nezer bilen qaraydighan kishilerge nisbeten ümidsizlerche yazmilarni yézish hergizmu asan ish emes. siler bilen toqunush toghrisidiki emes, tinchliq, xatirjemlikke qarap kétiwatqan dunya heqqidiki, téximu köp erkinlik naxshiliri, téximu küchlük qérindashliq, téximu köp ortaqlishish toghrisidiki  analizlarni ortaqlishishni tolimu arzu qilattim.

epsuski amérika qoshma ishtatliri, rusiye, xitay we bashqa aktiyorlar  merkezlik her küni téximu köp toqunushqa tolghan bir dunyagha qarap kétiwatimiz. dunyawi küchler bilen birge, yekke we teshkillik térrorizm, biz oxshimasliqlargha keng qorsaqliq bilen muamile qilip birlikte yashashni xalaydighan insanliq ailimizning hayatliq sahesi künséri taraymaqta. gherb döletlirining barghanséri ikkinchi dunya urushidin burunqi weziyetke qarap ilgirilishi, oxshimasliqlargha ejellik hujumlarning qilinishi, mangqurtlashqan idiyege ige daésh, yéngi zélandiye we sirilankada yüz bergen weqeler, tarrantizm, éwangélizm (injilgha egeshküchi éqim)gha oxshash ehwallarni eslise, insanning roh dunyasi qarangghuliship kétidu.

nezer dairimizni künséri qaraytiwatqan bu özgirishlerge qarshi hem islam dunyasi hem dunyaning bashqa jaylirini xatirjemlikke, birlikte yashashqa chaqiridighan téximu alemshumul bir tilgha, pozitsiyege éhtiyajimiz bar. téximu toghrisi hemme kishini mueyyen qimmet – qarashlarni qobul qilishqa we yashashqa chaqiridighan dunyawi exlaqqa éhtiyajimiz bar.

bashqa sahelerdimu bolush bilen birge, xususen diniy sahedimu köp sanliqchiliq qobul qilinidighan we semimiylik bilen tetbiqlinidighan bir xil halet shekillense, insanliq ailimizning saqliniwatqan mesililirini körünerlik derijide hel qilmasmu?

insanlar özige oxshashlarni bekrek yaxshi körüshi mumkin. biraq bundaq qilish üchün, chetke qéqish, yeklesh, düshmenlik qilishning néme ehmiyiti bar?

oxshimasliqlargha xewp dep qarashning ornigha purset, bayliq dep qarash, ulargha epuchanliq bilen muamile qilish, tinchliq we xatirjemliktin bashqa néme élip kélidu?

peqet élishnila emes, bérishnimu, ortaqlishishnimu oylash we emeliyleshtürüsh saadet we muqimliqning tüp menbesi emesmu?

özige oxshimaydighanlarni töwen körüsh, perqliq til, din, reng, irq, idéologiye we chüshenchini üstünlük menbesi dep körmeslik, birlikte yashiyalaydighan bolushning asasliq amilliri emesmu?

eslide yuqirida biz bayan qilip ötken qimmet – qarashlarning köpinchisi, dewrimizde alemshumul qimmet – qarashlar déyiliwatqan bayliqlardur. biraq aldinqi yazmilirimizdimu isharet qilip ötkinimizdek, nöwette biz goya «qimmet – qarashlar weyran bolup tügigenliki» élan qilinghan bir dewrde yashawatimiz. burunlarda qilinmaqchi bolghan pirinsipsizliqlar körünüshte bolsimu birer qélipqa sélinip qilinatti. hazir bolsa barliq qimmet – qarashlar biwasite halda depsende qiliniwatqan bir dunyada yashawatimiz. yene bir tereptin abstrakt halda qobul qilinghan we mueyyen kélishimlerde orun bérilgen, yaki özleshtürülmigen qimmet – qarash yaki pirinsiplar, köpinche hallarda qeghez yüzidila qalmaqta.

hazirqi sharaitta téximu éghir toqunush, radikallishish, assimilyatsiye qilish, yeklesh, bésim ishlitish pütkül dunyada höküm sürmekte.

undaqta yuqirida bayan qilinghan qimmet – qarashlar  - abstrakt halda otturigha qoyulushidin bashqa - tarixta téximu exlaqiy shekilde emeliyleshkenmu?

bizning medeniyitimiz nuqtisidin bu soalgha erkin – azade halda «hee» dep jawab bérishimiz mumkin.

xorasan rayonidin pütkül dunyagha tarqalghan idrak, tonush, chüshenche yuqirida biz bayan qilip ötken nahayiti köp qimmet – qarashlargha, bu qarashlarning özlishishige, exlaqiy pozitsiye arqiliq qollap – quwwetlinishige menbelik qilmaqta.  bu yol, bu éqimni - xorasan yolini yesewiylik, sopiliq, xorasan ewliyaliri, mewliwiylik dégendek perqliq isimlar bilenmu atashqa bolidu. qandaq atilishidin qetiynezer, mezmuni oxshash shekilde toldurulmaqta. men hem bir jughrapiyelik rayongha, hem bu rayondin pütkül dunyagha tarqalghan bir qarash we insaniy heriketke isharet qilghanliqi üchün xorasan yoli déyishni muwapiq körimen.

aldi bilen xorasanning qeyer ikenlikini bir eskertip öteyli. iran, afghanistan, tajikistan, türkmenistan, qirghizistan, qazaqistan, özbékistanning bir qismini öz ichige alidighan shekilde merw, hérat, nishapur, belx, buxara, semerqent sheherlirimu jaylashqan tarixiy rayon xorasan dep atalmaqta. bashta xoja ehmed yesewi bolup shahi neqshibendi, mewlana jalalidin rumi, haji bayrami weli, haji bektashi welige oxshash zatlar xorasanliq bolup, qarashlirini pütkül dunyagha yetküzgen nahayiti qimmetlik dunyawi kishilerdur. ahi ewren, yunus emre, sari saltuq, somunju baba, gül babagha oxshash kishilermu mezkur yolni bésip ötken zatlardur.

bu zatlarning tüp alahidiliki özliri ichidin orun alghan islam medeniyitining dunyawi xitablirini tarqitish jeryanida bashqilarni qetiy chetke qaqmasliqi, yeklimesliki, özige oxshimaydighan kishilerge hakawurlarche qarimasliqi, diniy, medeniy, ijtimaiy köp sanliqchiliqqa we epuchanliqqa ige bolushliridur. nöwette dunyawi qimmet – qarashlar dep qariliwatqan bu pirinsiplarni peqet qobul qilish bilenla qalmastin, bu pirinsiplarni turmush adetlirining, exlaqiy pozitsiyelirining telipi haligha keltürüshliridur. shu wejidindurki, gherbte perqliq étiqad igiliri tekshürüsh merkezlirige ewetilse, mayaklar déyishke bolidighan bu qimmetlik zatlarning tirishchanliqi we yol körsitishliri bilen, osmanli jughrapiyeside köp sanliqni teshkil qilghan gheyriy musulmanlar öz étiqadlirining körsetmiliri boyiche rahet turmush kechürüshni dawamlashturdi. bügünki dunyada alemshumul qimmet – qarashlarni bayraqlashturghan bolushlirigha qarimay, xorasan yoli otturigha qoyghan bu dunya qarashni nurghun döletler öginelmeywatmaqta.

xorasan yolining tüp pirinsiplirini mewlananing yette telimati nahayiti güzel shekilde otturigha qoymaqta:

séxiyliq we yardem qilishta éqin su kebi bol.

shepqet we merhemette quyash kebi bol.

bashqilarning eyibini yoshurushta kéche kebi bol.

ghezep we esebiylikte ölük kebi bol.

kemterlik, mulayimliqta tupraq kebi bol.

epuchanliqta déngiz kebi bol.

ya bolghiningdek körün yaki körünginingdek bol.

hezriti elining «insanlar ya yaritilishta barawer yaki dinda qérindashtur» dégen sözi xorasan yolining asasiy pelsepisini otturigha qoymaqta.

xorasandin bashlap pütkül dunyagha yéyilghan yolni, bir qarashqa bu tejribini eslide türkiye tejribisi déyishke bolidu.

türkiye tejribisi shu wejidin meyli musulmanlar, meyli insaniyet duchar boluwatqan shundaqla éghirlishiwatqan békinmichilik, yeklesh, chetke qéqishqa chare bolush imkaniyitige ige – belki – yégane tejribidur. dunyadiki shum küchlerning öz menpeetlirini dep eqilge muwapiq hemmila nersini mehkum qilghuchi, enenisiz, ashqun, yiltizsiz hemmila nersini küshkürtküchi pozitsiyeliri - belki qisqa mezgilde – ularning muddialirigha xizmet qilishi mumkin. biraq ottura we uzun kélechekte insaniyetning xatirjemliki bir enenini chiqish qilidighan, tarixiy emeliyiti bolghan, exlaqiy jehettin özleshtürülgen «xorasan yoli» pozitsiyesidur.


خەتكۈچ: xorasan , türkiye , mewlana

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر