түркийә тәҗрибиси: хорасан йоли

«күнтәртип вә анализ» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик сани бойичә, әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети мудири пирофессор доктор қудрәт бүлбүлниң «түркийә тәҗрибиси: хорасан йоли» сәрләвһилик йазмисини һузуруңларға сунимиз.

түркийә тәҗрибиси: хорасан йоли

түркийә тәҗрибиси: хорасан йоли

түркийә авази радийоси: һайатқа иҗабий нәзәр билән қарайдиған кишиләргә нисбәтән үмидсизләрчә йазмиларни йезиш һәргизму асан иш әмәс. силәр билән тоқунуш тоғрисидики әмәс, тинчлиқ, хатирҗәмликкә қарап кетиватқан дунйа һәққидики, техиму көп әркинлик нахшилири, техиму күчлүк қериндашлиқ, техиму көп ортақлишиш тоғрисидики  анализларни ортақлишишни толиму арзу қилаттим.

әпсуски америка қошма иштатлири, русийә, хитай вә башқа актийорлар  мәркәзлик һәр күни техиму көп тоқунушқа толған бир дунйаға қарап кетиватимиз. дунйави күчләр билән биргә, йәккә вә тәшкиллик терроризм, биз охшимаслиқларға кәң қорсақлиқ билән муамилә қилип бирликтә йашашни халайдиған инсанлиқ аилимизниң һайатлиқ саһәси күнсери тараймақта. ғәрб дөләтлириниң барғансери иккинчи дунйа урушидин бурунқи вәзийәткә қарап илгирилиши, охшимаслиқларға әҗәллик һуҗумларниң қилиниши, маңқуртлашқан идийәгә игә даеш, йеңи зеландийә вә сириланкада йүз бәргән вәқәләр, таррантизм, евангелизм (инҗилға әгәшкүчи еқим)ға охшаш әһвалларни әслисә, инсанниң роһ дунйаси қараңғулишип кетиду.

нәзәр даиримизни күнсери қарайтиватқан бу өзгиришләргә қарши һәм ислам дунйаси һәм дунйаниң башқа җайлирини хатирҗәмликкә, бирликтә йашашқа чақиридиған техиму аләмшумул бир тилға, позитсийәгә еһтийаҗимиз бар. техиму тоғриси һәммә кишини муәййән қиммәт – қарашларни қобул қилишқа вә йашашқа чақиридиған дунйави әхлаққа еһтийаҗимиз бар.

башқа саһәләрдиму болуш билән биргә, хусусән диний саһәдиму көп санлиқчилиқ қобул қилинидиған вә сәмимийлик билән тәтбиқлинидиған бир хил һаләт шәкилләнсә, инсанлиқ аилимизниң сақлиниватқан мәсилилирини көрүнәрлик дәриҗидә һәл қилмасму?

инсанлар өзигә охшашларни бәкрәк йахши көрүши мумкин. бирақ бундақ қилиш үчүн, чәткә қеқиш, йәкләш, дүшмәнлик қилишниң немә әһмийити бар?

охшимаслиқларға хәвп дәп қарашниң орниға пурсәт, байлиқ дәп қараш, уларға әпучанлиқ билән муамилә қилиш, тинчлиқ вә хатирҗәмликтин башқа немә елип келиду?

пәқәт елишнила әмәс, беришниму, ортақлишишниму ойлаш вә әмәлийләштүрүш саадәт вә муқимлиқниң түп мәнбәси әмәсму?

өзигә охшимайдиғанларни төвән көрүш, пәрқлиқ тил, дин, рәң, ирқ, идеологийә вә чүшәнчини үстүнлүк мәнбәси дәп көрмәслик, бирликтә йашийалайдиған болушниң асаслиқ амиллири әмәсму?

әслидә йуқирида биз байан қилип өткән қиммәт – қарашларниң көпинчиси, дәвримиздә аләмшумул қиммәт – қарашлар дейиливатқан байлиқлардур. бирақ алдинқи йазмилиримиздиму ишарәт қилип өткинимиздәк, нөвәттә биз гойа «қиммәт – қарашлар вәйран болуп түгигәнлики» елан қилинған бир дәврдә йашаватимиз. бурунларда қилинмақчи болған пиринсипсизлиқлар көрүнүштә болсиму бирәр қелипқа селинип қилинатти. һазир болса барлиқ қиммәт – қарашлар биваситә һалда дәпсәндә қилиниватқан бир дунйада йашаватимиз. йәнә бир тәрәптин абстракт һалда қобул қилинған вә муәййән келишимләрдә орун берилгән, йаки өзләштүрүлмигән қиммәт – қараш йаки пиринсиплар, көпинчә һалларда қәғәз йүзидила қалмақта.

һазирқи шараитта техиму еғир тоқунуш, радикаллишиш, ассимилйатсийә қилиш, йәкләш, бесим ишлитиш пүткүл дунйада һөкүм сүрмәктә.

ундақта йуқирида байан қилинған қиммәт – қарашлар  - абстракт һалда оттуриға қойулушидин башқа - тарихта техиму әхлақий шәкилдә әмәлийләшкәнму?

бизниң мәдәнийитимиз нуқтисидин бу соалға әркин – азадә һалда «һәә» дәп җаваб беришимиз мумкин.

хорасан районидин пүткүл дунйаға тарқалған идрак, тонуш, чүшәнчә йуқирида биз байан қилип өткән наһайити көп қиммәт – қарашларға, бу қарашларниң өзлишишигә, әхлақий позитсийә арқилиқ қоллап – қуввәтлинишигә мәнбәлик қилмақта.  бу йол, бу еқимни - хорасан йолини йәсәвийлик, сопилиқ, хорасан әвлийалири, мәвливийлик дегәндәк пәрқлиқ исимлар биләнму аташқа болиду. қандақ атилишидин қәтийнәзәр, мәзмуни охшаш шәкилдә толдурулмақта. мән һәм бир җуғрапийәлик районға, һәм бу райондин пүткүл дунйаға тарқалған бир қараш вә инсаний һәрикәткә ишарәт қилғанлиқи үчүн хорасан йоли дейишни мувапиқ көримән.

алди билән хорасанниң қәйәр икәнликини бир әскәртип өтәйли. иран, афғанистан, таҗикистан, түркмәнистан, қирғизистан, қазақистан, өзбекистанниң бир қисмини өз ичигә алидиған шәкилдә мәрв, һерат, нишапур, бәлх, бухара, сәмәрқәнт шәһәрлириму җайлашқан тарихий район хорасан дәп аталмақта. башта хоҗа әһмәд йәсәви болуп шаһи нәқшибәнди, мәвлана җалалидин руми, һаҗи байрами вәли, һаҗи бәкташи вәлигә охшаш затлар хорасанлиқ болуп, қарашлирини пүткүл дунйаға йәткүзгән наһайити қиммәтлик дунйави кишиләрдур. аһи әврән, йунус әмрә, сари салтуқ, сомунҗу баба, гүл бабаға охшаш кишиләрму мәзкур йолни бесип өткән затлардур.

бу затларниң түп алаһидилики өзлири ичидин орун алған ислам мәдәнийитиниң дунйави хитаблирини тарқитиш җәрйанида башқиларни қәтий чәткә қақмаслиқи, йәклимәслики, өзигә охшимайдиған кишиләргә һакавурларчә қаримаслиқи, диний, мәдәний, иҗтимаий көп санлиқчилиққа вә әпучанлиққа игә болушлиридур. нөвәттә дунйави қиммәт – қарашлар дәп қариливатқан бу пиринсипларни пәқәт қобул қилиш биләнла қалмастин, бу пиринсипларни турмуш адәтлириниң, әхлақий позитсийәлириниң тәлипи һалиға кәлтүрүшлиридур. шу вәҗидиндурки, ғәрбтә пәрқлиқ етиқад игилири тәкшүрүш мәркәзлиригә әвәтилсә, майаклар дейишкә болидиған бу қиммәтлик затларниң тиришчанлиқи вә йол көрситишлири билән, османли җуғрапийәсидә көп санлиқни тәшкил қилған ғәйрий мусулманлар өз етиқадлириниң көрсәтмилири бойичә раһәт турмуш кәчүрүшни давамлаштурди. бүгүнки дунйада аләмшумул қиммәт – қарашларни байрақлаштурған болушлириға қаримай, хорасан йоли оттуриға қойған бу дунйа қарашни нурғун дөләтләр өгинәлмәйватмақта.

хорасан йолиниң түп пиринсиплирини мәвлананиң йәттә тәлимати наһайити гүзәл шәкилдә оттуриға қоймақта:

сехийлиқ вә йардәм қилишта еқин су кәби бол.

шәпқәт вә мәрһәмәттә қуйаш кәби бол.

башқиларниң әйибини йошурушта кечә кәби бол.

ғәзәп вә әсәбийликтә өлүк кәби бол.

кәмтәрлик, мулайимлиқта тупрақ кәби бол.

әпучанлиқта деңиз кәби бол.

йа болғиниңдәк көрүн йаки көрүнгиниңдәк бол.

һәзрити әлиниң «инсанлар йа йаритилишта баравәр йаки динда қериндаштур» дегән сөзи хорасан йолиниң асасий пәлсәписини оттуриға қоймақта.

хорасандин башлап пүткүл дунйаға йейилған йолни, бир қарашқа бу тәҗрибини әслидә түркийә тәҗрибиси дейишкә болиду.

түркийә тәҗрибиси шу вәҗидин мәйли мусулманлар, мәйли инсанийәт дучар болуватқан шундақла еғирлишиватқан бекинмичилик, йәкләш, чәткә қеқишқа чарә болуш имканийитигә игә – бәлки – йеганә тәҗрибидур. дунйадики шум күчләрниң өз мәнпәәтлирини дәп әқилгә мувапиқ һәммила нәрсини мәһкум қилғучи, әнәнисиз, ашқун, йилтизсиз һәммила нәрсини күшкүрткүчи позитсийәлири - бәлки қисқа мәзгилдә – уларниң муддиалириға хизмәт қилиши мумкин. бирақ оттура вә узун келәчәктә инсанийәтниң хатирҗәмлики бир әнәнини чиқиш қилидиған, тарихий әмәлийити болған, әхлақий җәһәттин өзләштүрүлгән «хорасан йоли» позитсийәсидур.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر