өзбекистан хатирилири -1

«күнтәртип вә анализ» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида, әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети мудири пирофессор доктор қудрәт бүлбүлниң «өзбекистан хатирилири» сәрләвһилик йазмисиниң биринчи бөлүмини һузуруңларға сунимиз.

өзбекистан хатирилири -1

түркийә авази радийоси: йазмимизниң темиси «ғайиб мәдәнийәтниң изидин» болсиму болатти, һәтта техиму уйғун болатти. бирақ, йеқинқи чағларда матуридида йаки түркистанда издәлгинигә, фредерик старниң тәтқиқатлиридикигә охшаш «ғайиб ақартиш» болмайтти. чүнки, ақартиш ғәрбни әнәнисидин йулуп алған, әқилниң башламчилиқидин башқа һечбир нормаллиқни етирап қилмайдиған бир уқум йаки ғәрбни бүгүнләргә елип кәлгән йол хәритисидур. инсанийәт баштин кәчүргән әң қанлиқ икки қетимлиқ дунйа урушиму бу ақартишниң мәһсулидур. һалбуки, биз издәватқан ғайиб мәдәнийәт, сүмүрмәйдиған, адаләт мәркәзлик пәрқлиқ бир йол хәритисидур.

сөзни өзбекистан зийаритимгә мәркәзләштүрүшкә тиришиватимән. түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқи – тиканиң қоллап – қуввәтлиши, әнқәрә чүшәнчә вә тәтқиқат мәркизи, сабаһаттин заим университети билән өзбекистан миллий университетиниң өзара һәмкарлишиши арқисида өткүзүлгән бир муһакимә йиғини мунасивити билән өткән һәптә өзбекистанда идуқ.

инсан миң йил муқәддәм әҗдадлири йашиған җайларға барғинида, өзини бовисиниң бовилиридин, момисиниң момилиридин тәклипнамә тапшуруп алғандәкла һес қилиду. миң йиллиқ пирақ пәйда қилған қайғу, сеғиниш вә қизиқишлар өзара гирәлишип кәткән болиду.

 йолға чиқиштин илгири район тоғрисида азрақ бир нәрсә оқумақчи болдум-йу, бирақ хусусән өзбекистан, омумән оттура асийаға даир түркчә йезилған илмий тәтқиқатлар, хатиратлар, сайаһәтнамиләр шунчилик чәклик идики, гойа биз ата йуртимиз тоғрисида әмәс, мексика һәққидә тәййарлиқ тәтқиқати елип бериватқандәкла һесқа келип қалимиз. йезилған әсәрләрниң көпинчиси әнқәрәдики китабханилардин тепилмайду. һалбуки, инглизчидә йури брегелниң «мәркизий асийаниң тарих атлиси» намлиқ китабини өз ичигә алған наһайити көп әсәрләр бар.

түркистан

түркийәдә вә өзбекистанда тарих еңиға игә кишиләр, бүгүн түрк җумһурийәтлири дәп атиливатқан кәң районниң бурун түркистан дәп атилидиғанлиқини, совет ишғалидин кейин, советларниң бу районни парчилаш үчүн пәрқлиқ намларни қойғанлиқини давамлиқ тәкитләп кәлмәктә. кейинчә түркистан ибарисиму бу районда асасий җәһәттин унтулди, әпсуски, унтулдурулди. түркийә түрклири сүпитидә биз түрк дунйасидин рәһмәтлик өзал билән, совет иттипақиниң йимирилишидин кейин хәвәрдар болдуқ. бу қетимқи сайаһәт җәрйанида бир иштиракчиниң хатириси, вәзийәтниң қорқунч икәнликини көрситип бериду: «мән өзалдин бурун, йапонлардин тәрипидин ишләнгән <йипәк йоли> намлиқ һөҗҗәтлик филимдә қазақларни, қирғизларни, өзбекләрни тонутқанда, намаз өтәйдиған, таһарәт алидиған кишиләр икәнликини көрүп наһайити һәйран қалдим. бизни тәрбийәлигән маарипниңму түрткисидә мән бу хәлқләрни тарихта бир мәзгил йашап өткән, әмма вақитниң өтүшигә әгишип тарихқа айлинип кәткән хәлқләр дәп ойлайттим. һазирму баркән вә йашаветипту.»

шүбһисизки өтмүшни билиш, болуп өткән ишларни пәрқ етиш наһайити муһим. шундақ, бүгүн шәрқий түркистан дәп атиливатқан районниму өз ичигә алидиған шәкилдә, түркистан ибариси бу хәлқләр йашайдиған җайларни ипадиләш үчүн ишлитиләтти. шундақ болу билән биргә, бу әһвални изчил тәкитләш бизни техиму йуқири бир нуқтиға елип бармайду. бу әһвал пәқәт советлардила йүз бәргән әмәс. миллий (улус) дөләт мусаписидә дунйаниң барлиқ дөләтлиридә бу хил парчилинишлар болуп өтти. бир чағларда османли земини дәп билинидиған районда бүгүн 52 дөләтниң қурулғанлиқи қәйт қилинмақта. баштин кәчүрүлгән шунчә узун мусапиләрдин кейин, мәстхуш болушни орниға мунасивәтләрни көп йөнилишлик һаләттә қандақ гүлләндүрәләйдиғанлиқимизға мәркәзлишишимиз керәк. дәвримиз үчүн күчкә игә болуватқини, гойаки инглизларниң Common Wealth, фирансийәниң фирансузчә сөзлишидиған дөләтләр гәвдиси арқилиқ ишқа ашурушқа урунуватқинидәк, тарихий бирликни көп йөнилишлик һәмкарлиқларға васитә қилишниң койиға кириштур.

бинакарлиқ

ташкәнткә сәһәр пәйтидә қонғинимизда, бизни һарғин һаләттә йеғиватқан йамғур, баһарниң иллиқина һаваси қарши алди. миң йилниң пирақи вә дидарлишиш туйғулири ичидә әҗдадлиримиз бизни көз йашлирини төккән һалда күтүвалғандәкла һесқа келип қалдим.

айродурумдин меһманханиға кетиветип, пүткүл сайаһитим бойичә ташкәнттә, сәмәрқәнттә, бухарада тунҗи болуп көзүмгә челиққини, өзбекистанниң йешиллиққа пүркәнгән бир дөләт икәнлики болди. айланған җайлиримизда асасән дегүдәк егиз дәрәхләрниң бойидин һалқиған бирәр бина көрмидим десәм унчивала мубалиғә қилған болмаслиқим мумкин. ташкәнтниң, сәмәрқәнтниң тарихий районлири үсти очуқ музейларғила охшайду. инсанни биарам қилидиған, көңлини бузидиған, көзгә сәт көрүнидиған һечбир қурулуш йоқ. инсан буни көрүп, түркийәдә немиләрни қолдин берип қойғанлиқини техиму йахши чүшиниду. анда – санда көзгә челиқип қалидиған бир – биригә охшаш қилип селинған, соғуқ, роһсиз һаләттики совет дәвридин қалған биналар адәмни биарам қилсиму, дөләтниң әнәниви шәклини бузуватқан бу көрүнүш, йеңи қурулушлар билән орун алмаштурмақта. йеңи биналарму тарихий әнәнигә пүтүнләй мас һаләттә селинған болуп, адәм бир қараштила бу биналарниң йеңи йаки тарихий икәнликини пәрқ етиши қийин.

илим вә мәдәнийәт

өзбекистанниң инсанни һәммидин бәк тәсирләндүридиғини мәдрисилиридур. бу земинларда 15 – әсирдә маарипқа, илимға, күлтүр вә мәдәнийәткә қанчилик әһмийәт берилгәнликини, қандақ зор басқучларниң бесип өтүлгәнликини көргәнсери, алған илимлирини, илмий илгириләшләрни пәқәт ғәрбтин ибарәт дәпла қарайдиған бизгә охшашларниң көзлири һәйранлиқтин йоған ечилиду. ташкәнттики 16 – әсирдин қалған кукәлдаш мәдрисисини көргинимиздә, пирофессор доктор мәһмәт әмин гөкташ, «16 – әсирдә ғәрбтә бунчилик көркәм, толуқ әслиһәләшкән вә кәң даирилик бир маарип бинаси йоқ» дәйду.

сәмәрқәнттики сеһрий күчкә игә регистан мәйданини көргәндә, адәмниң уда бир қанчә күн у йәрдә қелип, бу пәвқуладдә гүзәлликтин һузурланғуси келиду. 2001 – йили б д т пән, маарип вә мәдәнийәт тәшкилати тәрипидин дунйа қоғдилидиған күлтүр мираслири тизимликигә киргүзүлгән регистан мәйдани әслидә күллиййә, улуғбәг, ширдор вә тилкари мәдрисилиридин тәшкил тапиду. улуғбәг мәдрисәси 1420 – йили, тимор империйәсиниң (ғази рәһбиримизниң тәбири бойичә тимурийләрниң) 4 – султани, астроном улуғбәг тәрипидин салдурулған болуп, улуғбәг өзиму математика вә астрономийә дәрслирини өткән бу мәдрисә, өз дәвриниң әң муһим университетлириниң бири дәп қарилиду. һәр үч мәдрисиниң чоңлуқи, бинакарлиқи шу йилларда маарип вә илимға берилгән әһмийәтни күчлүк намайан қилип бериду.

өзбекистандики йүзләрчә мәдрисидин пәқәт ташкәнттики кукәлдаш вә бухарадики бир әрәб мәдрисәси һазирму оқу – оқутушни давамлаштурмақта. бу әһвал адәмни әпсусландурсиму, түркийәдики мәдрисиләрниң һечбириниң бу оқу – оқутушни давамлаштуралмаслиқи адәмни техиму еғир хурсинидуриду. һалбуки, оксфорд, харвардқа охшаш тарихий университетлар, тарихий биналирида тәлим – тәрбийәсини давамлаштурмақта. изчиллиқ, әнәнә, тарих, йилтизи чоңқур мәдәнийәт еңини йоқитип қоймаслиқ үчүн өзбекистандиму, түркийәдиму мәдрисә биналириниң ғәрбтикигә охшашла университетлар билән техиму көп мунасивәтләндүрүлүши, һечболмиғандиму бир қисминиң қайтидин маарип сепигә қошулуши тәхирсиз еһтийаҗдур.

оттура асийаға бунчилик көп йадикарлиқ вә илмий һасилатларни қалдурған, өз дәвриниң алдинқи қатардики математикичиси вә астрономи улуғбәгниң һайатиниң қандақ қайғулуқ ахирлашқанлиқи вә башқа мәсилиләр һәққидики қарашлиримизни кейинки пирограммимизда силәр билән ортақлишимиз.


خەتكۈچ: өзбекистан

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر