uyghur yazghuchilar we chaghdash türk edipliri

türkiyelik yazghuchi rishat nuri güntekinning «chaliqushi» namliq romani 80-yillarda uyghur yashlirida kitab oqush qizghinliqini qozghighan bolup, kishilerning nikah, muhebbet, aile qarashliri we pozitsiyelirige qeder tesir körsetken.

570376
uyghur yazghuchilar we chaghdash türk edipliri

türkiye awazi radiyosi:türk chaghdash ediplirining uyghur yazghuchilargha bolghan omumiyüzlük we chongqur tesiri «chaliqushi» din bashlinidu. rishat nuri güntekinning mezkur romani 80-yillarda uyghur oqurmenlerde bolupmu yashlarda kitab oqush qizghinliqini qozghighan bolup, kishilerning nikah, muhebbet, aile qarashliri we pozitsiyelirige qeder tesir körsetken. bolupmu uyghur yazghuchilirigha bolghan ülgilik roli chong bolghan. tilidin tartip weqeliklerni bayan qilishlirighiche pütünley özgiche bolghan bu eser, yéziqchiliqqa qiziqidighan oqurmenlerning öginish obyéktigha aylanghan. hetta, 80- yillarda uyghur yash yéziqchiliq heweskarliridin bu romanni özleshtürüsh üchün köchürüp chiqqanlar bolghan. bügünki uyghur edebiyatida bash kötürgen yash yazghuchilar ichide, bolupmu ayal edipler ichide «chaliqushi» ning tesirige uchrighanlar xéli köp. misal alsaq, xalide israil, ghelibe muhemmed, rizwangül yüsüp qatarliqlarni körsitish mumkin. shungimikin rishat nuri güntekin türk yazghuchiliri ichide eserliri uyghurchigha eng köp terjime qilinghan yazghuchi bolup qalghan.

türk chaghdash romanliridin uyghur yazghuchilirining öginishige sazawer bolghan yene bir roman «memet awaq» tur. yashar kamalning yigirme nechche xil tilgha terjime qilinghan bu dunyawi meshhur romani uyghur yazghuchilirinimu qayil qilghan. uyghur ottura yash yazghuchiliridin extem ömer özining «yiraq qirlardin ana yerge salam» dégen edebiy xatiriside bu qayilliqni tilgha alghan. yash yazghuchilardin abduréhim abletxan «memet awaq heqqide parang» dégen esirini yézip, özining mezkur romandin alghan ilhamlirini musteqil bir edebiy eser sheklide yézip chiqqan. bu romanning uyghur yazghuchilirigha bu qeder zor tesir körsitishide ataqliq terjiman tursunay saqim xanimningmu töhpisi bar, elwette. epsuslinarliqi yashar kamalning bashqa meshhur eserliri, maqaliliri we söhbetliri téxiche uyghur oqurmenliri bilen yüz körüshmidi.

eziz nesin eserlirining uyghur yazghuchilirigha körsetken tesiri hékayichiliqta körülidu. uyghur tiligha bügünge qeder uning «men qandaq ölüwalmaqchi boldum», «ghidiq», «istanbul sayahetnamesi», «hazirqi balilar karamet» qatarliq kitabliri terjime qilindi. bundin bashqa tor we ündidarlarda mezkur edipning shéir we hékayiliri toxtimay terjime qilinmaqta. eziz nesinning hékaye uslubigha yéqinliship méngiwatqan uyghur yazghuchiliridin memtimin hoshur, tursun mexmut we ablimit ghojabdulni tilgha élish mumkin. bolupmu memtimin hoshur hejwiy til, erkin bayan we janliq qurulma arqiliq eziz nesin türkiyede qazanghan utuqni uyghur diyarida qazanghan boldi. emma, bu ikki edipning hejwiy hékayichiliqta perqliq jaylirimu bar bolup, asasliqi idiyediki qaratmiliq we hejimdiki uzun-qisqiliqta körülidu. eziz nesin hékayiliri arqiliq türkiye jemiyitini, bolupmu yuqiri qatlam siyasiyonlirini biwaste hejwiy qilidu, eserlirining hejimi qisqa. memtimin hoshur hékayiliride daritmilash usulini qollinip, hökümran dairilerni biwaste mesxire qilishtin saqlinidu. eserlirining tilida shéiriy amil küchlük bolup, hejimi eziz nesinningkige qarighanda sel uzunraq.

bundin bashqa ömer seyfettinningmu uyghur yazghuchilirigha körsetken tesiri küchlük, emma bu tesir edebiyattiki uslub, til we maharet jehette bolmastin, belki milliy mewjudluq heqqidiki kirizisliq tepekkur jehette bekrek körülidu. kerime nadirning üch parche romani uyghurche neshir qilinghan bolsimu, uyghur jemiyitide bek zor ghulghula qozghiyalmidi. bashqa türk yazghuchilirining eserliri kölem jehette yuqarqi besh yazghuchigha yetmeydighanliqi seweblik ularning uyghur yazghuchilirigha zadi qandaq tesir körsetkenlikige höküm qilish hazirche baldur.

chaghdash türk ediplirining uyghur yazghuchilirigha körsetken tesirini omumlashtursaq töwendiki ikki nuqtigha yighilishi mumkin. birinchi, uyghur yazghuchiliri türk edebiyatidin némini yézish jehette ülge aldi. uyghur edebiyatida sowét sotsiyalistik edebiyatining tesiride «tarixni xelq yaritidu» dégen qarash hökümran orunda turup kelgen bolup, shexslerningmu tarix yaritalighudek töhpilerni qoshalaydighanliqi inkar qilinatti. shunga, dewrni medhiyelesh, xelqning qehriman yaritidighanliqi, emgekchilerning ulughliqi heqqidiki pikirlerni ilgiri sürüsh adetke aylanghanidi. türk ediplirining eserliri terjime qilinghandin kéyin, uyghur edipliri insanni ulughlash, shexsni mueyyenleshtürüsh, kishilik qedir qimmetni küylesh qatarliq témilarda qelem tewritishni bashlidi. yazghuchilar daim alemshumul weqelerni we shexslerni yézish emes, shundaq alemshumul weqeler yüz bergen sharaittiki addiy kishilerning hayatini yézishningmu ehmiyetlik ikenlikini hés qilishti. shunga, zurdun sabir uyghur milliy azadliq inqilabi heqqide yazghan «ana yurt» romanigha, ya ghéni batur, ya exmetjan qasimigha oxshash tarixiy shexsni bash pérsonazh qilip tallimay, ili yéziliridiki bir déhqan balisini tallidi. ikkinchidin, uyghur yazghuchiliri qandaq yézish jehettimu türk edipliridin ilham aldi. mesilen: bashtin ayaq pérsozhlar selbiy-ijabiyliqqa ayrilmighan «chaliqushi» romani terjime qilinghan 80-yillarda, uyghur yazghuchiliri eserliride selbiy we ijabiy pérsonazhlarning kürishini yézishqa adetlinip ketken, oqurmenlermu shundaq mezmunlarni oqushqa köndürülgen idi. mezkur roman uyghurche neshir qilinip alqishqa érishkendin kéyin, uyghur yazghuchilar eserliride pérsonazhlarni selbiy we ijabiy dep qesten ikki qutupqa ayrishtin qutulushqa tirishti. oqurmenlermu eserlerdin ijabiy we selbiy pérsonazh izdep aware bolmasliqni adet qilishqa bashlidi.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر