islamning hayat qarishi, dunya axiret tengpungluqi we imtihanining siri

islam peqet ölümdin burunqi hayat heqqidila toxtalmighinidek, heqiqetlerge közini yumuwalidighan, dunya hayatidin ayrilidighan we dunyaning axiret üchün teyyarliq qilidighan jay ikenlikidin ibaret heqiqetni nezerdin saqit qilidighan hayatqimu chaqirmaydu.

515816
islamning hayat qarishi, dunya axiret tengpungluqi we imtihanining siri

türkiye awazi radiyosi: islam dini insan hayatini, «yéqin hayat» menisini bildüridighan we waqitliq bolghan dunya hayati bilen, «axirqi hayat» menisini bildüridighan ebediylikke ige axiret hayatidin ibaret ikkige ayriydu. emma, her ikkisini bir – biridin pütünley ayrim dep qarimaydu, belki ikkisining otturisida alaqe we muwazinet (tengpungluq) tesis qilidu. islam peqet ölümdin burunqi hayat heqqidila toxtalmighinidek, heqiqetlerge közini yumuwalidighan, dunya hayatidin ayrilidighan we dunyaning axiret üchün teyyarliq qilidighan jay ikenlikidin ibaret heqiqetni nezerdin saqit qilidighan hayatqimu chaqirmaydu.

quran kerim islamning dunya we axiret hayatigha bolghan qarishini we ikkisi arisidiki munasiwetni nurghunlighan ayetlerde nahayiti ixcham qilip bayan qilidu. omumen qilip éytqanda, islamning matériyalistik qarash bolsun yaki dunyani terk qilidighan rohaniyliqni bolsun herikkisini aldinqi pilangha chiqarmighanliqini, belki ottura yolni tallighanliqini körüwalghili bolidu. ulugh allah qeses sürisining 77 – ayitide: «allah sanga bergen bayliq bilen axiret yurtini tiligin, dunyadiki nésiwengnimu untumighin, allah sanga yaxshiliq qilghandek, sen (allahning bendilirigimu) yaxshiliq qilghin, yer yüzide buzghunchiliqni tilimigin, allah heqiqeten buzghunchiliq qilghuchilarni dost tutmaydu» deydu. 

bu ayet, hemmidin muhim ishning axiret saaditi üchün xizmet qilish ikenlikini bildürüsh bilen bir waqitta, dunyanimu untup qalmastin, allah ata qilghan nimetlerni bashqilar bilen ortaqliship, dunyani téximu yaxshi yashighili bolidighan halgha keltürüshni tewsiye qilidu. islamning qarishigha asaslanghanda, dunya hayati intayin muhim bolup, ebediy bolghan axiret hayatigha érishidighan yer - dunyadur. dunya insanning yashash usuligha asasen yaxshi yaki yaman deydighan qimmetlerge ige. insan axirette, peqet dunyada qilghanlirining bedilige érishidu[1]. insanning bu dunyada qilghan zerrichilik yaxshiliqi yaki yamanliqining bedilini axirette köridu[2]. «dunya axiretning étizidur» dégen hedis bu chaqiriqni toluq eks ettürüp béridu. buninggha asaslanghanda, jennet - insan bu dunyadiki waqtida köchitini tikken bagh, jehennem bolsa, oti bu dunyadin köchürüp apirilghan we lawuldap köyidighan jaydur.

islamning dunya hayatigha bolghan qarishida muhim orunda turidighan yene bir qarash bolsa, dunyaning bir imtihan yéri bolushi hésablinidu. dunya allahqa qulluq qilish üchün yaritilghan insanning[3] yaritilish meqsitige qanchilik xizmet qilghanliqi, iradisidin qandaq paydilanghanliqi we kimning yaxshi emeller bilen shughullanghanliqi ashkarilinidighan imtihan meydanidur. ulugh allah mülk sürisining 2 – ayitide:«silerdin qaysinglarning emeli eng yaxshi ikenlikini sinash üchün, allah ölümni we tiriklikni yaratti, allah ghalibtur, (tewbe qilghuchini) nahayiti meghpiret qilghuchidur»  déyish arqiliq yuqirida zikir qilinghan nuqtini tekitleydu. insanlar bu dunyadiki pütkül ish – heriketliri arqiliq sinilidighan bolup, iman éytqanlarning namayan qilghan güzel exlaqliri bilen jennetke yéqinlashqanliqi, inkar qilghanlarningmu inkarliri we yamanliqliri sewebidin jehennemge yéqinlashqanliqi otturigha chiqidu.

quran kerim we hedislerge qarighan waqtimizda, axiretni merkiziy nuqtisi qilmighan waqitliq dunya hayatining qobul qilinmaydighanliqini, bundaq qarashta yashimighan musulmanlarning eyblinidighanliqini biliwalalaymiz. bu xildiki dunya hayati, kishini allahni zikir qilishtin we yaritilish ghayisidin yiraqlashturup, ayriwétidighan oyun – tamasha؛ bayliq we balilirining köplükidin maxtanduridighan, kishini gollaydighan we kélip tügep kétidighan paniyliqqa ige؛ insanlarni sihirleydighan, özidin yiraqlashturidighan we imtihanda meghlubiyetke uchritidighan hayat shekli dep qarilidu[4]. bayliq, ewlad qatarliq dunya nimetlirinila asas qilghan dunya hayatini tallash, axiretni untup, pütünley dunyani közlesh,izxxix ayetlerde yaman dep qarilidighan we eyblinidighan hayat shekli bolup hésablinidu.

peyghembirimiz muhemmed eleyhissalam bundaq dunya hayatining allahning dergahida, chiwinning qanitichilikmu qimmiti bolmaydighanliqidin xewer béridu[5]. muhemmed eleyhissalam yene bir hedisi sherifide, dunya we axiret hayatini bir tamche su bilen déngizgha sélishturma qilidu[6] . shunga, her ikki hayatqa oxshash derijide ehmyet bérip, dunya hayati bilen axiret hayatini tengpung qilish mumkin emes. eksiche, tengpungluq dunyagha we axiretke tégishlik ölchemde ehmiyet bérish arqiliq emelge ashidu. 

muhemmed eleyhissalam allah taala ata qilghan riziqning insanlargha choqum yetküzülidighanliqidin xewer bérip, dunyaliq arzulirida ottura yolni tallashni, haramdin qéchip, halaldin tépishni tewsiye qilidu[7]. yene bir hediste, «dunya hayatini yaxshi körmeslik, kishining halal bolghan nersilerni özige haram hésablishi yaki mal – mülkini buzup - chéchip israp qiliwétish emes. dunya hayatini yaxshi körmeslik, allahning dergahidiklirige qol ilkidiki mal - mülüklerdin bekrek ishinsh dégenliktur[8]» déyilidu. bu hediste dunya – axiret tengpungluqini qandaq saqlash kérekliki körsitilidu.

musulmanlargha yaxshi bolghini dunyagha baghlinip qalmasliq, eksiche cheksiz bolghan axiret hayati üchün tirishish, dawamliq uninggha teyyarliq qilishtin ibaret.

 

[1] süre nejm 39 – 40 - ayetler

[2] süre zilal 7 – 8 – ayetler؛ süre muzemmil 20 - ayet

[3]  süre zariyat 56 - ayet

[4] süre al imran 14 – ayet؛ süre enkebut 64 – bet؛ süre hedid 20 – ayet؛ süre munafiqun 9 – ayet.

[5] tirmizi zuhd 13 - bet

[6] muslim, jennet we sifatu namiha

[7] ibn maje soda 2 - jild

[8] ibn maje zuhid 1 - jild


خەتكۈچ: #axiret, islam, exlaq

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر