s-400 lermu yaki amérikaning yönilish özgertishimu?(2)»

«küntertip we analiz» namliq sehipimizning bu heptilik sanida piroféssor doktor qudret bülbülning «s-400 lermu yaki amérikaning yönilish özgertishimu?(2)» serlewhilik analizini diqqitinglargha sunimiz.

s-400 lermu yaki amérikaning yönilish özgertishimu?(2)»

«küntertip we analiz» namliq sehipimizning bu heptilik sani boyiche, enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti mudiri piroféssor doktor qudret bülbülning «s-400 lermu yaki amérikaning yönilish özgertishimu?(2)» serlewhilik analizining dawamini diqqitinglargha sunimiz.

maqalimizning aldinqi bölümide, yalta yighindin kéyin ornitilghan soghuq urush tüzümining yimirilishke yüz tutqanliqi, biraq hazirghiche yéngi bir tüzümning ornitilalmighanliqi toghrisida toxtilip ötken؛ yéngi dunyawi tüzüm ornitish tirishchanliqliri toghrisidiki sözlirimizni amérika qoshma ishtatliri, rusiye we xitay terepke isharet qilghan, adalet merkezlik yéngi bir tüzümge éhtiyaj barliqini tilgha alghan halda axirlashturghaniduq.

mezkur omumiy muhakimilerdin kéyin sözimizni türkiyege, türkiyening xewpsizlik éhtiyajigha munasiwetlik mesililer bilen bashlayli.

 

türkiyening xewpsizlikke bolghan éhtiyaji

 

birinchi dunya urushi jeryanida zéminlirining köp qismini qoldin bérip qoyghan osmanli dölitidin kéyin qorulghan türkiye jumhuriyiti, tar dairidiki bir rayonda bolsimu mewjutluqini dawamlashturalighanidi. sowét ittipaqining 1940 – yillardiki ochuq déngizlargha  échilish siyasitige parallél halda türkiyege qoyghan boghuzlar toghrisidiki ochuq – ashkara telipidin kéyin, türkiye asasen dégüdek gherb lagéri bilen birlikte heriket qilishqa bashlidi. 1952 – yili shimaliy atlantik ehdi teshkilati – natoning ezasi boldi. gherb lagérining rusiyeni muhasirige élish siyasiti dairiside türkiye yelkisige chüshken wezipini ada qildi. natomu, özige ochuq – ashkara tehdit séliwatqan sowét sotsiyalistik jumhuriyetler ittipaqigha qarshi türkiyening xewpsizlik éhtiyajigha hesse qoshti.

yuqirida omumiy ramkisi sizip ötülgen soghuq urushtin kéyin bolsa, rusiye gherbke nisbeten birinchi orundiki xewp bolushtin chiqti. türkiye gherb lagérining ichide natogha eza bir dölet süpitide yelkisige chüshken wezipisini ada qilishni dawamlashturmaqta. shundaq bolsimu, nöwette gherb döletlirining enqerege tutuwatqan pozitsiye perqliq bolmaqta. türkiye, milyonlarche süriyelik musapirgha sahibxanliq qilip, gherb démokratiyesige we muqimliqigha hesse qoshmaqta, gherb döletlirining téximu éghir halette fashizm we natsizmning qoynigha kirip kétishige tosqunluq qilmaqta. biraq, türkiye süriye menbelik xewpsizlik tehditliri aldida yalghuz tashlap qoyulmaqta. hetta buningdinmu ötüp, türkiye nöwette shimaliy atlantik ehdi teshkilati – natoning bir ezasi bolushigha qarimay, amérika merkezlik siyasetlerning ochuq – ashkara tehditlirige uchrimaqta. éhtiyaji chüshken wetenperwer namliq bashqurulidighan bombilardin mudapielinish sistémilirini sétiwélish istikining amérika teripidin ret qilinishi yetmigendek, urushning otturisida amérika bilen gérmaniyedin keltürülgen bashqurulidighan bomba mudapie sistémilirimu qayturup kétildi.

yene bir tereptin, térrorluq teshkilati dep biliniwatqan, türkiye on yillardin buyan küresh qiliwatqan, 50 ming türkiyelikning hayatidin ayrilip qélishigha seweb bolghan p k k we bu teshkilatning süriye gumashtisi p y d bilen amérikining hemkarliq ornitishini, türkiye heqliq rewishte qetiy ret qilmaqta we buninggha chégrasida bir térror döliti qurush tirishchanliqi dep qarimaqta. p y d térrorluq teshkilatining 7 ming yük aptomobilidin artuq herbiy eshya bilen kücheytilishige türkiye eng éghir shekilde naraziliq bildürmekte.

türkiyening xewpsizlik éhtiyaji körmeske sélinip, özini mudapie qilishigha kéreklik bolghan qorallar bérilmigeniken, uning özini qoghdash üchün rusiye, xitay we bashqa döletler bilen hemkarliq ornitishi muqerrerdur. hakimiyet béshida qaysi partiye bolsa bolsun, dölitining kélechikini oylaydighan héchbir partiye, dölitini mudapie qilishta gherb döletlirining qollishigha érishelmise, bicharilerche boyun égip, tengdash yollarni izdimestin kütüp turushni oylashmaydu. türkiyening mushundaq qilishini oylash eger saddiliq bolmisa, uni téximu qiyin ehwalgha chüshürüp qoyush tirishchanliqidin bashqa bir nerse bilen izahlighili bolmaydu.

 

amérika qoshma ishtatlirining yönilishini özgertishi

 

gérmaniye, yaponiye, jenubiy koréyege oxshash döletler hazirmu amérikining xewpsizlik künlüki astida turmaqta. amérika teminligen bu künlükning astida muqimliqi we iqtisadiy jehettiki güllinishlirini dawamlashturmaqta. türkiyegimu soghuq urush mezgilide mushundaq bir künlük bérilgenidi. biraq nöwettiki ehwalda, soghuq urushtin kéyin türkiyeni xewpsizlik jehette qollash uyaqta tursun, türkiyening xewpsizliki ochuq – ashkara halda tehditke uchrimaqta (mesilen, sherqiy aq déngizdiki türkiyege qarshi siyasetler, suriye kirizisi, fethullahchi térrorluq teshkilati, s-400 we f-35 din türkiyening chetke qéqilishi... qatarliqlar).

türkiye gherb ramkisi ichide turup natoda on yillardin buyan üstige chüshken wezipisini ashurup orundighan, alghinidinmu köp nersini bérip kelgen bir dölet. bügünmu türkiyening pozitsiyeside bir özgirish yoq. bu sewebtin, yéqinqi yillarda gherblik we gherbperes ziyaliylarning üzlüksiz tekitlewatqinining eksiche, yönilish özgertkini türkiye emes, omumen gherb, xususen amérika qoshma ishtatliridur.

amérikidiki yönilish özgirishi peqet türkiyenila öz ichige almaydu. amérikining qoshna döletliri méksika, kanada, yawropa ittipaqi döletlirimu bu yönilish özgirishi keltürüp chiqarghan aqiwetlerge duchar bolmaqta. shuninggha oxshash iran, shimaliy koréye, latin amérikisi döletliri, rusiye we xitay bilen bolghan soghuqchiliqlarghimu bu köznektin qarashqa bolidu.

amérikidiki yönilish özgirishining sewebi bashqa bir maqalining témisi bolushi mumkin. bu seweblerni yalghuz soghuq urushtin kéyin özgergen muhim ishlarning arisidin emes, yersharilishish musapiliridin amérikining we gherb döletlirining köngüldikidek ünümge érishelmesliki؛ amérika qoshma ishtatlirining dunyaning xojayinliqi ornidin ayrilip qélishidin ensirep, burun bashlamchiliq qilghan pirinsipchan, ochuq – ashkara we riqabetchi siyasitining del eksiche siyasetlerni pirinsipsizlarche yolgha qoyushi qatarliqlardin izdeshke bolidu.

 

nato we amérika arisidiki pozitsiye oxshimasliqi

 

amérika mudapie ministiri wekili patrik shanahan, dölet mudapie ministiri xulusi aqargha yollighan mektupida, türkiyening rusiyedin s-400 hawa mudapie sistémisi sétiwélishining amérika qoshma ishtatliri we nato bilen bolghan hemkarliqqa ziyan yetküzidighanliqini, mudapie sahesi we iqtisadiy nishanlarning, iqtisadiy güllinish we xelqara sodining bu ish tüpeyli pishkelchilikke uchraydighanliqini tilgha alghanliqi taratqularda orun aldi. patrik shanahanning «türkiye s-400 lerni tapshurup alghan teqdirde, f-35 lerni alalmaydighanliqi»ni bildürgenliki eskertilmekte.

yalghuz bu mektupning özimu türkiyening öz xewpsizlik sahesidiki éhtiyajini héchbir terepke hawale qilalmaydighanliqining roshen körsetküchidur. buningdin burun nurghun dölet awaz qoshup birlikte ishlepchiqirishni qarar qilghan f-35 ler pilanidin, bir tereplime halda, türkiyening chiqiriwétilidighanliqi ilgiri sürülüp tehdit sélinmaqta.

shanahanning otturigha qoyghanliqi eskertilgen s-400lerning sétiwélinishining türkiyening nato bilen bolghan munasiwetlirigimu ziyan yetküzidighanliqining toghra emesliki bolsa, türkiye ziyariti esnasida biwasite halda nato bash katipi teripidin otturigha qoyulghanidi. bash katip yéns stolténbérg, nato ezasi döletlerning özlirini mudapie qilish hoquqigha ige ikenlikini qeyt qilghanidi.

xulasiligende, türkiye gherb döletliri we amérika qoshma ishtatliri bilen sélishturulghinida, belki eng az pozitsiye özgertken dölet bolushi mumkin. türkiye tarixiy ittipaqdashliqlargha xatime bérishning kuyida emes. pozitsiye özgertkini yaki yönilish özgertkini, türkiyening xewpsizlikini nezerge almighan, térrorluq teshkilatliri bilen hemkarliq ornitip, chégrasida bir térror döliti qurup chiqmaqchi bolghan bezi gherb döletliri, bolupmu amérika qoshma ishtatliridur. soghuq urush mezgili bilen sélishturulghinida, gherbtiki bu roshen halettiki yönilish éghishi otturida turuwatqan iken, türkiye s-400 yaki shuninggha oxshash esliheler bilen öz xewpsizlikini kapaletke ige qilish tirishchanliqidin némishqimu waz kechsun?!


خەتكۈچ: s - 400 , türkiye , amérika

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر