с-400 ләрму йаки американиң йөнилиш өзгәртишиму?(2)»

«күнтәртип вә анализ» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида пирофессор доктор қудрәт бүлбүлниң «с-400 ләрму йаки американиң йөнилиш өзгәртишиму?(2)» сәрләвһилик анализини диққитиңларға сунимиз.

с-400 ләрму йаки американиң йөнилиш өзгәртишиму?(2)»

«күнтәртип вә анализ» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик сани бойичә, әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети мудири пирофессор доктор қудрәт бүлбүлниң «с-400 ләрму йаки американиң йөнилиш өзгәртишиму?(2)» сәрләвһилик анализиниң давамини диққитиңларға сунимиз.

мақалимизниң алдинқи бөлүмидә, йалта йиғиндин кейин орнитилған соғуқ уруш түзүминиң йимирилишкә йүз тутқанлиқи, бирақ һазирғичә йеңи бир түзүмниң орнитилалмиғанлиқи тоғрисида тохтилип өткән؛ йеңи дунйави түзүм орнитиш тиришчанлиқлири тоғрисидики сөзлиримизни америка қошма иштатлири, русийә вә хитай тәрәпкә ишарәт қилған, адаләт мәркәзлик йеңи бир түзүмгә еһтийаҗ барлиқини тилға алған һалда ахирлаштурғанидуқ.

мәзкур омумий муһакимиләрдин кейин сөзимизни түркийәгә, түркийәниң хәвпсизлик еһтийаҗиға мунасивәтлик мәсилиләр билән башлайли.

 

түркийәниң хәвпсизликкә болған еһтийаҗи

 

биринчи дунйа уруши җәрйанида земинлириниң көп қисмини қолдин берип қойған османли дөлитидин кейин қорулған түркийә җумһурийити, тар даиридики бир районда болсиму мәвҗутлуқини давамлаштуралиғаниди. совет иттипақиниң 1940 – йиллардики очуқ деңизларға  ечилиш сийаситигә параллел һалда түркийәгә қойған боғузлар тоғрисидики очуқ – ашкара тәлипидин кейин, түркийә асасән дегүдәк ғәрб лагери билән бирликтә һәрикәт қилишқа башлиди. 1952 – йили шималий атлантик әһди тәшкилати – натониң әзаси болди. ғәрб лагериниң русийәни муһасиригә елиш сийасити даирисидә түркийә йәлкисигә чүшкән вәзипини ада қилди. натому, өзигә очуқ – ашкара тәһдит селиватқан совет сотсийалистик җумһурийәтләр иттипақиға қарши түркийәниң хәвпсизлик еһтийаҗиға һәссә қошти.

йуқирида омумий рамкиси сизип өтүлгән соғуқ уруштин кейин болса, русийә ғәрбкә нисбәтән биринчи орундики хәвп болуштин чиқти. түркийә ғәрб лагериниң ичидә натоға әза бир дөләт сүпитидә йәлкисигә чүшкән вәзиписини ада қилишни давамлаштурмақта. шундақ болсиму, нөвәттә ғәрб дөләтлириниң әнқәрәгә тутуватқан позитсийә пәрқлиқ болмақта. түркийә, милйонларчә сүрийәлик мусапирға саһибханлиқ қилип, ғәрб демократийәсигә вә муқимлиқиға һәссә қошмақта, ғәрб дөләтлириниң техиму еғир һаләттә фашизм вә натсизмниң қойниға кирип кетишигә тосқунлуқ қилмақта. бирақ, түркийә сүрийә мәнбәлик хәвпсизлик тәһдитлири алдида йалғуз ташлап қойулмақта. һәтта буниңдинму өтүп, түркийә нөвәттә шималий атлантик әһди тәшкилати – натониң бир әзаси болушиға қаримай, америка мәркәзлик сийасәтләрниң очуқ – ашкара тәһдитлиригә учримақта. еһтийаҗи чүшкән вәтәнпәрвәр намлиқ башқурулидиған бомбилардин мудапиәлиниш системилирини сетивелиш истикиниң америка тәрипидин рәт қилиниши йәтмигәндәк, урушниң оттурисида америка билән германийәдин кәлтүрүлгән башқурулидиған бомба мудапиә системилириму қайтуруп кетилди.

йәнә бир тәрәптин, террорлуқ тәшкилати дәп билиниватқан, түркийә он йиллардин буйан күрәш қиливатқан, 50 миң түркийәликниң һайатидин айрилип қелишиға сәвәб болған п к к вә бу тәшкилатниң сүрийә гумаштиси п й д билән америкиниң һәмкарлиқ орнитишини, түркийә һәқлиқ рәвиштә қәтий рәт қилмақта вә буниңға чеграсида бир террор дөлити қуруш тиришчанлиқи дәп қаримақта. п й д террорлуқ тәшкилатиниң 7 миң йүк аптомобилидин артуқ һәрбий әшйа билән күчәйтилишигә түркийә әң еғир шәкилдә наразилиқ билдүрмәктә.

түркийәниң хәвпсизлик еһтийаҗи көрмәскә селинип, өзини мудапиә қилишиға керәклик болған қораллар берилмигәникән, униң өзини қоғдаш үчүн русийә, хитай вә башқа дөләтләр билән һәмкарлиқ орнитиши муқәррәрдур. һакимийәт бешида қайси партийә болса болсун, дөлитиниң келәчикини ойлайдиған һечбир партийә, дөлитини мудапиә қилишта ғәрб дөләтлириниң қоллишиға еришәлмисә, бичариләрчә бойун егип, тәңдаш йолларни издимәстин күтүп турушни ойлашмайду. түркийәниң мушундақ қилишини ойлаш әгәр саддилиқ болмиса, уни техиму қийин әһвалға чүшүрүп қойуш тиришчанлиқидин башқа бир нәрсә билән изаһлиғили болмайду.

 

америка қошма иштатлириниң йөнилишини өзгәртиши

 

германийә, йапонийә, җәнубий корейәгә охшаш дөләтләр һазирму америкиниң хәвпсизлик күнлүки астида турмақта. америка тәминлигән бу күнлүкниң астида муқимлиқи вә иқтисадий җәһәттики гүллинишлирини давамлаштурмақта. түркийәгиму соғуқ уруш мәзгилидә мушундақ бир күнлүк берилгәниди. бирақ нөвәттики әһвалда, соғуқ уруштин кейин түркийәни хәвпсизлик җәһәттә қоллаш уйақта турсун, түркийәниң хәвпсизлики очуқ – ашкара һалда тәһдиткә учримақта (мәсилән, шәрқий ақ деңиздики түркийәгә қарши сийасәтләр, сурийә киризиси, фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилати, с-400 вә ф-35 дин түркийәниң чәткә қеқилиши... қатарлиқлар).

түркийә ғәрб рамкиси ичидә туруп натода он йиллардин буйан үстигә чүшкән вәзиписини ашуруп орундиған, алғинидинму көп нәрсини берип кәлгән бир дөләт. бүгүнму түркийәниң позитсийәсидә бир өзгириш йоқ. бу сәвәбтин, йеқинқи йилларда ғәрблик вә ғәрбпәрәс зийалийларниң үзлүксиз тәкитләватқининиң әксичә, йөнилиш өзгәрткини түркийә әмәс, омумән ғәрб, хусусән америка қошма иштатлиридур.

америкидики йөнилиш өзгириши пәқәт түркийәнила өз ичигә алмайду. америкиниң қошна дөләтлири мексика, канада, йавропа иттипақи дөләтлириму бу йөнилиш өзгириши кәлтүрүп чиқарған ақивәтләргә дучар болмақта. шуниңға охшаш иран, шималий корейә, латин америкиси дөләтлири, русийә вә хитай билән болған соғуқчилиқларғиму бу көзнәктин қарашқа болиду.

америкидики йөнилиш өзгиришиниң сәвәби башқа бир мақалиниң темиси болуши мумкин. бу сәвәбләрни йалғуз соғуқ уруштин кейин өзгәргән муһим ишларниң арисидин әмәс, йәршарилишиш мусапилиридин америкиниң вә ғәрб дөләтлириниң көңүлдикидәк үнүмгә еришәлмәслики؛ америка қошма иштатлириниң дунйаниң хоҗайинлиқи орнидин айрилип қелишидин әнсирәп, бурун башламчилиқ қилған пиринсипчан, очуқ – ашкара вә риқабәтчи сийаситиниң дәл әксичә сийасәтләрни пиринсипсизларчә йолға қойуши қатарлиқлардин издәшкә болиду.

 

нато вә америка арисидики позитсийә охшимаслиқи

 

америка мудапиә министири вәкили патрик шанаһан, дөләт мудапиә министири хулуси ақарға йоллиған мәктупида, түркийәниң русийәдин с-400 һава мудапиә системиси сетивелишиниң америка қошма иштатлири вә нато билән болған һәмкарлиққа зийан йәткүзидиғанлиқини, мудапиә саһәси вә иқтисадий нишанларниң, иқтисадий гүллиниш вә хәлқара содиниң бу иш түпәйли пишкәлчиликкә учрайдиғанлиқини тилға алғанлиқи таратқуларда орун алди. патрик шанаһанниң «түркийә с-400 ләрни тапшуруп алған тәқдирдә, ф-35 ләрни алалмайдиғанлиқи»ни билдүргәнлики әскәртилмәктә.

йалғуз бу мәктупниң өзиму түркийәниң өз хәвпсизлик саһәсидики еһтийаҗини һечбир тәрәпкә һавалә қилалмайдиғанлиқиниң рошән көрсәткүчидур. буниңдин бурун нурғун дөләт аваз қошуп бирликтә ишләпчиқиришни қарар қилған ф-35 ләр пиланидин, бир тәрәплимә һалда, түркийәниң чиқириветилидиғанлиқи илгири сүрүлүп тәһдит селинмақта.

шанаһанниң оттуриға қойғанлиқи әскәртилгән с-400ләрниң сетивелинишиниң түркийәниң нато билән болған мунасивәтлиригиму зийан йәткүзидиғанлиқиниң тоғра әмәслики болса, түркийә зийарити әснасида биваситә һалда нато баш катипи тәрипидин оттуриға қойулғаниди. баш катип йенс столтенберг, нато әзаси дөләтләрниң өзлирини мудапиә қилиш һоқуқиға игә икәнликини қәйт қилғаниди.

хуласилигәндә, түркийә ғәрб дөләтлири вә америка қошма иштатлири билән селиштурулғинида, бәлки әң аз позитсийә өзгәрткән дөләт болуши мумкин. түркийә тарихий иттипақдашлиқларға хатимә беришниң куйида әмәс. позитсийә өзгәрткини йаки йөнилиш өзгәрткини, түркийәниң хәвпсизликини нәзәргә алмиған, террорлуқ тәшкилатлири билән һәмкарлиқ орнитип, чеграсида бир террор дөлити қуруп чиқмақчи болған бәзи ғәрб дөләтлири, болупму америка қошма иштатлиридур. соғуқ уруш мәзгили билән селиштурулғинида, ғәрбтики бу рошән һаләттики йөнилиш еғиши оттурида туруватқан икән, түркийә с-400 йаки шуниңға охшаш әслиһәләр билән өз хәвпсизликини капаләткә игә қилиш тиришчанлиқидин немишқиму ваз кәчсун?!



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر