firansiye: jakobénche laikliq

«küntertip we analiz» namliq sehipimizning bu heptilik sani boyiche, enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti mudiri piroféssor doktor qudret bülbülning «firansiye: jakobénche laikliq» serlewhilik analizini diqqitinglargha sunimiz.

firansiye: jakobénche laikliq

firansiye: jakobénche laikliq

türkiye awazi radiyosi xewiri: türkiyening yaki siz yashawatqan döletning az sanliqlar mektepliride aililerning yehudiy we xiristiyan kiyimlirini kiyip baliliri bilen birlikte mektep sayahitining cheklinishini tesewwur qilip béqing.

buninggha ishinelmeysiz, shundaqmu? bu dewrde qandaqsige bundaq bir ish bolsun? bu némidégen iptidaiyliq, némidégen qalaqliq, némidégen jahilliq, nadanliq dep tashlaysiz.

emma, qayghurmang. bundaq bir ish türkiyede yaki siz yashawatqan dölette emes, firansiyede boluwatidu. firansiye musulmanlar üchün del mushundaq bir qararni chiqirish yolida ilgirilimekte.

firansiye palatasi, hökümet teyyarlighan mektep qanuni dairiside mektep ziyaretliride oqughuchilargha hemrah bolidighan aile yéqinlirining yaghliq artishini meni qilghan maddini maqullidi. qanunning ijra qilinishi üchün parlaméntning maqulluqidin ötüshi shert.

firansiye maarip ministiri blankuér mektep ziyaretliride ata – anilarning dingha simwolluq qilidighan amillarni eks ettürmesliki üchün, qolidin kelgen tirishchanliqni körsitidighanliqini eskertti. yaghliq artqan anilarning, oqughuchilar yéqinlirining, bashlanghuch mektep yéshidiki balilarning mektep ziyaretliride hemrah bolushini laikliq (sékularistliq) pirinsipini ilgiri sürgen halda chekligen layihe, mektep ziyaretliride ata – anilarning muweqqet dölet xizmetchisi süpitige ige bolghanliqi üchün, dingha simwolluq qilidighan herqandaq bir amilni eks ettürmesliki pikrini chiqish qilidu.

firansiyede, gherbtiki nahayiti köp dölette, xususen awstriyede bu we mushuninggha oxshash chekligüchi iptidaiy siyasetler we qarashlar normallashti. peqet bu siyasetning özila, men buningdin burunqi xéli köp yazmamda isharet qilip ötken gherbning qanchilik éghir öz – özige ishench qilish we erkinlikler kirizisi ichide ikenlikini körsitip bérishke kupaye qilidu. bizmu misallarni köpeytip olturmastin, firansiyediki bu siyasetni chöridigen halda, qanchilik éghir qaymuqush we erkinlikler kirizisige duch kelgenliki, qanchilik sürette hakimmutleqliqke qarap ilgirilewatqanliqigha qarap chiqayli.

qanun, yehudiy we xiristiyanlargha nisbeten bundaq bir nersini mezmun qilmighanliqi üchün barawerlik nuqtisidin eyibleshke bolidu. biraq, perqliq hayat kechürüsh shekillirini yekligüchi, bésim ishletküchi, iptidaiy we diniy erkinliklerge, kishilik hoquqqa zit bir siyasetning barawerlikni közlep hemmeylenge yürgüzülüshini telep qilishmu ghelite ehwal. shundaq, barawerlikke zit. biraq, qarshi turush kérek bolghan nerse, bésim we erkinliktin mehrum bolushta barawerlikning bolmasliqidur.

muddiasidin yiraqlashturulup bésim wasitisige aylandurulghan laikliq

gherbke nisbeten laikliq, diniy urushlardin qutulush üchün ijabiy we ilghar bir qedem. perqliq turmush shekillirining yashash hoquqini, diniy erkinlikni muhapizet qilish üchün otturigha qoyulghan bir méxanizm. bizning tariximiz nuqtisidin bolsa, dinlar barliq oxshimasliqliri bilen birlikte yanmuyan yashaydu. gherbtiki laikliqtin kütülüwatqan ünümni islamning keng qorsaq we köp sanliqchi qarishi toluq shekilde otturigha qoymaqta idi.

 israiliyelik tarix piroféssori, hazirqi dewrning bazarliq yazghuchi yuwal noh haririning qarashliri bu ehwalni roshen eks ettürüp béridu: «ottura esir yawropasida keng qorsaqliqtin eser yoq idi... 1600 – yili parizhda hemme adem katolik idi. bir pirotéstant sheherge kirse, uni öltürüwétetti. londonda hemme adem pirotéstant idi. bir katolik sheherge kirip qalsa, uni öltürüwétetti. u yillarda yawropada yehudiylar sürgün qilinatti... héchkim musulmanlarni xalimaytti... halbuki u dewrde istanbulda perqliq mezheplerge mensup musulmanlar, katoliklar, ermenler, ortodokslar, rimlar, bulgharlar yanmuyan xushal – xuram yashaytti.»

gherbte laikliq bir – biridin perqliq eqidilerni, turmush shekillirini bir yerde tutup turushning bir wasitisi, bir méxanizmi dep qariliwatqan bolsimu, xususen firansiye tetbiqlawatqan laikliqning, köpinche hallarda din namidin qilinghan bésimlarnimu eslitidighan shekildiki bir bésim wasitisige aylinip qalghanliqini körmektimiz. yuqiridiki misaldinmu chiqip turghinidek, dinlar peqet siyasiy  sahedinla emes, barliq hayatliq saheliridin siqip chiqirilishqa duch kelmekte. bir dinning bésimigha tosqunluq qilishqa urunush musapiside laikliq hayatning barliq saheliride barliq dinlargha bésim ishletküchi goya yéngi bir dingha aylinip qaldi. yeni, ramkisini diniy zatlar emes, parlamént we edliye organliri sizip bergen bir dingha aylinip qaldi. laikliqning oxshash bolmighan turmush shekillirining mewjutluq sahelirini bundaq taraytiwetküchi, bésim ishletküchi, mushtumzor we jakobénche siyasitini körgende, insan, bu döletler herqandaq bir din teripidin idare qilinghan bolsa, oxshimasliqlargha téximu éghir bésim ishlitermidi? dep oylimay turalmaydu. laikliqni ilgiri sürüp, perqliq étiqad we turmush shekilliri ijtimaiy hayatliq sehnisidin pütünley yeklinidighan bolsa, maarip, kültür, siyasiy sahe bashtin axir laikliqqa asasen tertipke sélinip, xelqning teltöküs laik insanlardin teshkil tépishi közlinidighan bolsa, bundaq bir laikliq qarishining pütünley natsist yaki kommunist insanlar topini yaritishqa tirishqan hakimmutleq tüzümlerdin néme perqi bar?

balilar toghrisida söz qilish hoquqi kimning?

jakobénche laikliq chüshenchisi eng köp rawaj tapqan yaki ilgiri sürülgen sahelerning biri, balilarning perqliq étiqadlardin «muhapizet» qilinishidur. yuqirida bayan qilinghan mektep sayahiti misalidikige oxshash, balini dunyagha keltürgen ailining, diniy kimliki yüzisidin, perzenti bilen birlikte mektep sayahiti qilishi cheklenmekte. bundaq ehwalda maaripini, medeniyitini, kimlikini belgilesh mesiliside söz qilish hoquqi kimning? dégen soal otturigha chiqidu. döletmu? ailimu? eger bu soalning jawabi aile bolsa, kommunizmni, fashizmni, natsizmni némige tayinip eyibleymiz? yaki dölet u balini dunyagha keltürgen ailini bir chetke qayrip qoyup, némishqa bundaq bir hoquqqa ige bolsun? aile perzentige kishilik hoquqning asasiy pirinsiplirigha zit, térrorluqqa ittergüchi kimlik bérishke urunsa, dölet elwette mudaxile qilishi kérek. biraq, normal ehwalda perzentning qandaq kimlikke ige bolidighanliqi mesiliside söz qilish hoquqigha ige bolushi kérek bolghini elwette uning ailisidur.

anglo – sakson – qite yawropasi laikliqi

sékularliq depmu atilidighan anglo – sakson laikliqi, dinning dölet sahesige mudaxile qilishigha tosqunluq qilishni nishan qilidu. shundaqtimu bu döletlerde din – dölet munasiwiti nahayiti gireliship ketkendur. mesilen, engliyede melike resmiy shekilde anglikan chérkawining bashliqi hésablinidu.

yawropada bolsa, «kona tüzüm» ning yimirilishidin kéyin, laikliq arqiliq közlengen, aqartish arqiliq nishan qilinghan nuqta, dinning, enenining, ara muesseselerning peqet siyasiy sahedin emes, ijtimaiy sahedinmu yeklinishi, héchqandaq yerde aldigha chiqmaydighan shekilde körünmes bir yerge qamap qoyulishidur. bu pozitsiye, firansiye inqilabigha oxshash nahayiti qanliq inqilablarning, gitlér we mussolinigha oxshash tolimu shepqetsiz lidirlarning anglo – sakson döletliridin emes, qite yawropasidin chiqishining, hazirmu bu rayonlarning irqchi partiyeler eng köp hakimiyet béshigha kelgen rayon bolushining muhim seweblirining biri hésablinidu. chünki, din, enene we shexs bilen dölet arisidiki ara muesseseler pütünley yoqitilip, hemme nerse qurghuchi eqilning ilkige tapshurulghan teqdirde, u eqil we u eqil yükselgen döletni we lidirni cheklep turidighan héchandaq amil qalmaydu, démektur.

sözimizni firansiyelik ayal yazghuchi simoné dé bawuirning «insan üchün ishlepchiqirilghan idéologiyelerge shunchilik baghlinip qalduqki, insanni estin chiqirip qoyduq» dégen sözi bilen axirlashturayli.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر