هفته‌نین آنالیزی : 15

رواندا سوی قیریمی

هفته‌نین آنالیزی : 15

 

"هفته‌نین آنالیزی" پروقرامی‌نین نوبتی بؤلومو ایله قارشینیزداییق. بو بؤلومده آنکارا ییلدیریم بایزید اونیورسیته سینین سیاسی معلومات‌لار فاکولته‌سی‌نین دئکانی پروفسور دوقتور قودرت بولبولون " رواندا سوی قیریمی "آدلی آنالیتیک یازی‌سینی تقدیم ائدیریک.

بمت-نین 1948-جی ایل تاریخ‌لی سوی قیریمی جینایتی‌نین قارشی‌سی‌نین آلینماسی و جزالاندیریلماسی حاقیندا کونونسیاسینا گؤره راضیلیغا گلن طرف‌لر باریش و یاخود محاربه دؤورونده تؤردیلمه‌سیندن آسیلی اولمایا‌راق سوی قیریمین، اولوسلار آراسی حقوق نورما‌لارینی پوزان جینایت اولدوغونو تصدیق ائدیرلر و بو جینایتین قارشی‌سینی آلماق و جزا تدبیرلرینی حیاتا کئچیرمک عهده لیگینی گؤتورورلر. بو کونونسیایا موافیق اولا‌راق سوی قیریم هر هانسی میللی، ائتنیک، عیرقی و یا دینی قروپون قیسمن و یا بوتؤولوکده محو ائدیلمه‌سی مقصدیله تؤره‌دیلن آشاغی‌داکی حرکت‌لردن بیری‌دیر: بو جور قروپ عضو‌لری‌نین اؤلدورولمه‌سی، بو جور قروپ عضو‌لرینه آغیر بدن خسارت‌لری‌نین و یاخود عقلی قابیلیتینه جدی ضرر یئتیریلمه‌سی، قصداً هر هانسی بیر قروپون تام و یا قیسمن فیزیکی محوینی نظرده توتان حیات شرایطی یارادیلماسی، بو جور قروپ داخیلینده دوغومون قارشی‌سینی آلماغا یؤنلمیش تدبیرلرین حیاتا کئچیریلمه‌سی و بیر اینسان قروپونا منسوب اولان اوشاق‌لارین زورلا باشقا قروپا وئریلمه‌سی.

اصلینده 1944-جو ایلده لهستان-لی بیر یهودی، رافائل لمکین ناسیست آلمانیاسی‌نین یهودی‌لره قارشی سیستم‌لی محو ائتمه پلانینی تصویر ائتمه‌یه جهد گؤسترمه‌سینه قدر ادبیاتدا سوی قیریمی مفهومو یوخ‌دور. بو سؤز قدیم یونان سؤزو "گئنوس" (عیرق، طایفه) و لاتین دیلین‌دکی "جیده " (اؤلدورمک) شکیلچی‌سیندن فورمالاشمیش‌دیر.

مفهوم اساساً بعضی غرب‌لی دؤولت‌لرین حیاتا کئچیردیگی بشریته یاراشمایان تطبیق‌لر اوچون اورتایا قویولموش اولماسینا باخمایا‌راق، بو دؤولت‌لر طرفیندن عمومی لیکده غربدن باشقا دؤولت‌لر اوچون ایستیفاده اولونور.

سؤزو بو هفته فرانسادا بیر کومیسیون قورولماسی اوچون قالدیریلان تشببوس‌دن حرکتله رواندا سوی قیریمینا گتیرمک ایستییریک. رواندا سوی قیریمی بوسنیا‌دان اول، هر حالدا بشریت تاریخی‌نین قارشی-قارشییا گلدیگی ان سون سوی قیریم‌دیر.

تاریخی آرخا پلان: بلچیکا‌دان دا عینی کلاسیک: "پارچالا، حؤکم ائت"

رواندانین تاریخی اصلینده موستملکه‌لشدیریلن دیگر بیر چوخ دؤولت‌لرین تاریخیندن فرق‌لی دئییل‌دیر. ایلک اولا‌راق آلمانیا طرفیندن موستملکه ائدیلیب. آلمان‌لارین بیرینجی دونیا محاربه‌سینده مغلوب اولماسیندان سونرا روان‌دانی بلچیکا ایشغال ائدیب.

رواندانین موستملکلشدیریلمه متودو دا دیگرلرین‌دن فرق‌لی دئییل‌دیر. بلچیکانین رواندا-دا ائتدیگی اینگیلتره‌نین "پارچالا و حؤکم ائت" سیاستی‌نین باشقا وئرسیاسی‌دیر. بلچیکا دا ایمپریال دیگر بیر چوخ اؤلکه‌ده اولدوغو کیمی، ایمپریال نیظام‌لاری اوچون آزلیق‌لاری دستکلمه سیاستی ایزله‌ییب. بئله‌لیکله داها اول عصرلرله باریش ایچینده، بیر آرادا یاشایان توتسی و هوتو طایفه‌لاری آراسیندا گرگین‌لیک یارادیلیب.

بلچیکانین بو "پارچالا و حؤکم ائت" سیاستی‌نین نتیجه‌سینده اؤلکه، موستقیللیگیندک آزلیق‌داکی توتسی‌لر طرفیندن زوراکی‌لیق و تضییق آلتیندا ایداره ائدیلیب. رواندا 1961-جی ایلده موستقیل‌لیگینی الده ائتدیگی زامان ایسه حاکمیت هوتولارین نظارتینه کئچیب. 1950-جی ایللردن سونرا بلچیکا هوتولاری دستکلمه‌یه باشلاییب. بو دفعه اوزون ایللر تضییق آلتیندا قالماغین، ازیلمیش اولماغین تأثیریله حرکت ائدن هوتولار اونلارا ائدیلن‌لری توتسی‌لره تطبیق ائدیب‌لر.

1994 : بیر میلیون قتل عام

آزلیق‌داکی توتسی‌لر و اکثریت‌دکی هوتولار آراسینداکی گرگین‌لیک و قارشیدورما‌لار 1994-جو ایلدک داوام ائدیب. 1994-جو ایلده هوتو اولان دؤولت باشچی‌سی هابیاریمانا توتسی‌لرله باریش دانیشیق‌لارینی باشلادیب. راضی‌لیق الده اولونوب. راضیلاشمایا گؤره، توتسی‌لر ده اؤلکه حاکمیتینده یئر آلا‌جاق‌دیر. لاکین هابیاریمانا طیاره‌سی وورولا‌راق اؤلدورولوب.

دؤولت باشچی‌سی‌نین اؤلدورولمه‌سیندن توتسی‌لری مسئول توتان هوتولار دهشت‌لی بیر قتل عاما اوز توتوب‌لار. یوز گونده تقریباً بیر میلیون توتسی و مولاییم هوتو قتله یئتیریلیب. بو، بیر گونده اورتا حسابلا 10 مین اینسانین قتله یئتیریلمه‌سی معناسی داشیییر. دؤولت ایشچی‌لری‌نین و مئدیانین دا دستک اولدوغو قتل عامدا اودلو سلاح‌لاری اولمادیغی اوچون رادیکال هوتولار بیچاق‌لارلا یوزمین‌لرله اینسانی قتله یئتیریب، یاندیریب، قادین‌لاری زورلاییب. بلچیکانین پارچالاماق اوچون توتسی و هوتو اولا‌راق وئردیگی شخصیت وثیقه‌لری توتسی‌لرین داها آسان آشکارلانیب اؤلدورولمه‌سی‌نین واسیطه‌چی‌سی اولوب. سوی قیریم یوز گون سونرا توتسی‌لرین تشکیل ائتدیگی رواندا وطن‌پرورلر جبهه‌سی‌نین پایتاختا گیرمه‌سیله باشا چاتیب.

گوناه‌سیزلاری قورویاجاغینا عسگرلرینی چیخاران بیر بمت

سوی قیریم باشلادیغی زامان اؤلکه‌ده 2500 بمت-نین باریش گوجو وار ایدی. سوی قیریم قارشی‌سیندا توتسی‌لرین تک سیغیندیغی بمت گوجو اولا‌جاق ایدی. لاکین بمت باریش گوجونون رئاکسیاسی 1994 -جی ایلدکی بوسنیاداکیندان، سربرنیتسا-داکیندن فرق‌لی دئییلدی. بمت تهلوکه‌سیزلیک شوراسی قبول ائتدیگی قرارلا 2500 اولان عسگر سایینی 250-یه ائندیردی. سربرنیتسا-دا شهری قوروماقدا وظیفه‌لی اولان هوللاندیا‌لی بمت باریش گوجونون قوموتانی توم کارمانسین اونا سیغینان 25 مین اینسانی و شهری صرب لره تسلیم ائتمه‌سی کیمی.

فرانسانین رولو

رواندا دؤولت باشچی‌سی کاگامه فرانسا و بلچیکانی سوی قیریمین بیرباشا سیاسی حاضرلیق‌لارینی گؤرن دؤولت‌لر کیمی گوناهلاندیریر. سوی قیریمین قوربان‌لاری فرانسا و بلچیکادا بو اؤلکه رسمی‌لرینه قارشی محکمه‌لرده ایش قالدیریب‌لار. رواندا‌داکی کاتولیک کیلسه‌سی کیلسه‌نین سوی قیریمدا اوینادیغی رول سببیندن رواندا‌لی‌لاردان عذر ایسته‌ییب. رواندا میللی سوی قیریملا موباریزه کومیسیونو 2016-جی ایلده سوی قیریم جینایتی‌نین شوبهه‌لی‌سی و امکداش‌لیق ائدنی "اولدوق‌لارینا گؤره آرا‌لاریندا باش قرارگاه رئیسی ژاجقوس لانخادنین ده اولدوغو یوکسک روتبه‌لی 22 فران‌سیز ظابطین آدینی اعلان ائدیب. فران‌سیز ظابط‌لر سوی قیریمی ائدن‌لره تعلیم کئچمک و اونلارا سلاح تداروک ائتمکده اتهام ائدیلیب‌لر. فرانسا 23 ژوئن 1994-جو ایلده اؤلکه‌نین جنوب-غربینده سیغینا‌جاق آختاران‌لار اوچون تهلوکه‌سیز بؤلگه یاراتماق مقصدیله عملیات باشلادیب. آنجاق، فرانسا سوی قیریما مانع اولماق اوزرینه سوی قیریم حیاتا کئچیرن‌لری سلاح-مهمات ایله تامین ائده‌رک رواندا وطن‌پرور جبهه‌سی‌نین ایره‌لیلمی‌سی‌نین قارشی‌سینی آلیب. فرانسیز ژورنالیست ساینت-اخوپری هوتولاری سیلاحلاندیرما گؤستریشی‌نین دؤورون پرزیدنتی فرانسوا میترانین باش کاتیبی هوبرت ودریننین یازی‌لی گؤستریشیله وئریلدیگینی ایره‌لی سوروب.

فرانسانین سابیق پرزیدئنتی میتراندی "لفیگارو" قزئتینه 1998-جی ایلده وئردیگی موصاحیبه‌دکی ایفاده‌سی ایسه دهشت‌لی‌دیر: "او اؤلکه‌لرده بیر سوی قیریمی یاشانماسی او قدر ده اهمیت‌لی بیر شئی دئییل".

اولوسلار آراسی سویه‌ده سرت رئاکسیا‌لار و اینسان حاق‌لاری تنقیدلرینه گؤره، 25 ایل سونرا نهایت ماکرون 2019-جو ایلین آوریل آییندا سوی قیریملا علاقه‌دار کومیسیون قورما قرارینا گلدی. موضوع ایله باغلی بی طرف موشاهیدچی‌لرین، یتکین متخصص‌لرین دئییل، فرانسا طرفیندن "مقبول" قبول ائدیلن آدلارین قورولان کومیسیون داخیل ائدیلدیگی تنقید اولونور.

بلچیکا و فرانسانین اتهام اولوندوغو رواندا سوی قیریمی هله 25 ایل اول ایدی. برنتون تاررانتین جمعه نامازیندا 50 مسلمانی قتله یئتیرمه‌سی ایسه هله کئچن آی باش وئردی. چوخ دفعه ایمپریالیزمین تاریخده قالدیغینی، تاررانتیزم کیمی آدلاندیردیغیمیز آغ عیرقچی‌لیک ترورونون ناسیسیمین بیر نؤع ونون آرتیق یوخ اولدوغونو دوشونوروک. بئله دوشونمک بلکه ده اینسان اولماغیمیزین بیر واجیباتی‌دیر. چونکی، بئله دهشت‌لی حادثه‌لرین تاریخده قالماسینا اومید و آرزو ائدیریک. لاکین بیز نه قدر اونوتساق دا ایمپریالیست نیت‌لر اؤلومجول ایدئولوژی لرین مقصدلری هله ده تزه قالیر. هر شرطده بیزه بونو خاطیرلا‌دیرلار. بو گون دونن‌دن داها چوخ قان آخیدیلا بیله‌جک بیر تکنیکی تجهیزاتا صاحب‌دیرلر. بیز ایسه اینسان‌لیق عائله‌سی اولا‌راق، وحشت باتی قایناق‌لی اولدوغو زامان، دونن‌دن داها آز اورتاق بیر قارشی موضعیه، داها آز گؤرمه و رئاکسیا گؤسترمه تمایولونه صاحیبیک.



ایلگیلی‌لی خبرلر