48 yıl êlek Törkiyäneñ Kipr xäräkäte niçek tınıçlıqnı täêmin itte?

Tön’yaq Kipr Törek cömhüriyäte här yıl 20nçe iyül’ne Tınıçlıq häm bäysezlek köne bularaq bilgeläp ütä

1857734
48 yıl êlek Törkiyäneñ Kipr xäräkäte niçek tınıçlıqnı täêmin itte?

Xärbi operaśiyä kiprlı töreklärneñ qanın tügüçe häm Greśiyä yärdämendä genośid başqaruçı suğışçılarnı kire çigenergä mäcbür itte.

Tön’yaq Kipr Törek cömhüriyäte (KKTC) här yıl 20nçe iyül’ne Tınıçlıq häm bäysezlek köne bularaq bilgeläp ütä.

Bu - Törkiyäneñ 1974nçe yılda kiprlı töreklärne utrawda xakimlek itüçe däxşättän qotqaru öçen kiñ külämle xärbi operaśiyä bulğan Kipr tınıçlıq xäräkäten başlağan kön.

Çärşämbe Kipr töreklären massaküläm üterüdän qotqarğan häm utrawnıñ ike cämğıyät’le bäysezlegen saqlap Greśiyägä quşıluın kirtälägän operaśiyäneñ 48 yıllığı buldı.

Annan aldağı waqıyğalarğa küz salsaq, Kipr cömhüriyäte 1960nçı yılnıñ 16nçı avgustında ike berdäy cämğıyät’ nigezendä tözelde.

Törkiyä dä, Kipr törekläre dä cömhüriyätne berençe könennän ük qanäğat’lek belän qabul itte. Tik Kipr grek ilbaşı, arxiyepiskop Makarius cömhüriyätneñ Greśiyä belän berläşü yulında barı ber adım buluın äytkännän soñ êşlär kiregä kitte.

Kipr grekları 1963nçe yılnıñ 21nçe dekabrendä utrawdağı töreklärne yuqqa çığaru häm böten cirlekneñ kontrolen 48 säğat’ êçendä qulğa töşerüne maqsat itep quyğan Akritas planın başlap cibärde. Tik kiprlı töreklär zolımğa qarşı tordı.

Törkiyä, garant däwlät bularaq, BMO häm xalıqara cämäğat’çelekne 11 yıl buyı xäräkätkä küçärgä çaqırdı, tik näticäsez. Kiprlı greklar 1974nçe yılnıñ 15nçe iyülendä ikençe genośidnı tormışqa aşıru maqsatınnan İfestos planın başladı. Grek xuntası tüntäreleş belän Makariusnı wazıyfasınnan aldı. Şunnan soñ Törkiyä Greśiyä häm Angliyä belän söyläşülär başladı. Annan näticä çıqmağaç, Törkiyä 20nçe iyül’dä utrawğa kerde häm konstituśion tärtipne qabat tözergä çaqırdı.   

1974nçe yılğı Kipr tınıçlıq xäräkäte veteranı Yılmaz Bora Anadolu agentlığına interv’yusında “Operaśiyä uzdırılmasa, kiprlı töreklär yuqqa çığarılaçaq ide” dide.

“Tön’yaq Kipr Törek cömhüriyäteneñ töp watanıbız yärdäme belän mäñge yäşäyäçägenä imanıbız kamil”.

40 yıldan soñ Tön’yaq Kipr Törek cömhüriyäte idaräse xalıqara cämäğat’çelekneñ däwlätne belä torıp tanımawın häm yazmışların bilgesezlek êçendä totuların kürde. Tışqı êşlär ministrı Taxsin Ärtuğruloğlu TRT World kanalına birgän maxsus interv’yusında ber däwlätle çişeleşkä ışanmawların, çönki Kipr greklarınıñ utrawdağı töreklärgä tiñnäre şikelle mönäsäbättä bulmawın söyläde. “Urtaq bulunı sınap qaradıq, êşkä yaramadı. Nigäme? Çönki Kipr grekları Kipr törekläreneñ üzläre belän tigez xoquqlı buluın qabul itmäde,”-dide ul. “Tigezlek nigezendä cömhüriyät formulası sınap qaraldı häm uñışsız buldı, çönki ikençe yaq monıñ êşkä yarawın telämäde”.

Änkara Kipr töreklärneñ iminlegen täêmin itü öçen utrawda xärbi berleklären tota.

Tön’yaq Kipr Törek cömhüriyäte tışqı êşlär ministrı fikerençä, başqa xalıqara oyışmalar şikelle ük BMO da çişeleşneñ tügel, problemanıñ ber öleşe bulu yulın sayladı.

Çönki BMO Törkiyäneñ 1974nçe yılda uzdırğan xäräkäten bäreleşneñ çığanağı bularaq kürde häm Kipr problemasına yalğış diagnoz quydı.

Ministr fikerençä, härkem 1974nçe yılda törek xärbi xäräkäte buluı mäs’äläsendä berdäy fikerdä, barı xalıqara cämäğat’çelek bu xäräkätneñ Kipr greklarınıñ utrawdağı töreklärneñ säyäsi xaqların bozuı säbäple kilep çığuı çınbarlığın belmämeşkä salışa.

Ärtuğruloğlu TRT World kanalına interv’yusında “Törkiyä berqayçan da bu utrawnıñ greknıqı ğına buluına yul quymayaçaq” digändä Kiprnıñ 3 ğasırdan artıq Ğosmanlı xakimiyäte astında qaluın xäterlätte.

“Bez bu utrawğa Aydan töşep utırmadıq. Ata-babalarıbız biregä Anadoludan kilde. Bez Kipr utrawında yäşäwçe töreklär. Kiprlı digän millät yuq. Yä kiprlı grek yäisä kiprlı törek bar, monnan tış azçılıq millär ärmännär yäisä maronit cämğıyäte bar.”

“Uramğa çığarğa qurqa idek”

1947nçe yılğı Kipr Tınıçlıq xäräkäteneñ veteranı Ömär Özyıldırım bu xäräkättän alda bik awır şartlarda yäşäwlären söyli. Ul Anadolu Agentlığına interv’yusında bolay di: “Greklar 1963nçe häm 1974nçe yıllar arasında awılıbızdan keşelärne alıp kitep üterde. Uramğa çığarğa qurqa idek. Xäräkät aldınnan BMO tınıçlıqnı saqlaw köçe xärbilärenä qorallarıbıznı tapşırdıq, ä alar bezneñ qorallarnı grek poliśiyäsenä birde”.

Özyıldırım, monnan tış, utrawnıñ iminlege turında süz barğanda BMO tınıçlıqnı saqlaw köçe häm Amerika Quşma Ştatlarına ışanmawların da äytte. “Min barı tik Törek qorallı köçlärenä ışanam. Törek xärbiläre utrawda qalırğa tiyeş, ägär kitsälär, bez betärbez,”-di ul.

Kipr probleması - älege strategik Könçığış Urta diñgez utrawında yäşäwçe ike törle dini häm êtnik cämğıyät’ bulğan Kipr törekläre häm greklar arasında ozaq waqıttan birle baruçı säyäsi bäreleş.

Kipr törekläre bäxäsle utrawnın statusı belän bäyle distälärçä yıl däwam itüçe säyäsi tupik näticäsendä ber däwlätle çişeleşkä ışanmıy başladı.

Ber däwlätle çişeleş - xalıqara cämäğat’çelekneñ 1960nçı yılda ike cämğıyät’ häm ike töbäkneñ berläşüe belän Kipr cömhüriyäteneñ tözelüennän birle alğa sörgän säyäsi formula bularaq bilgele.

İkençe ber Kipr xäräkäte veteranı Bäsim Faruk Can Anadolu Agentlığına interv’yusında: “Kiprda federal’ çişeleşne yaqlamıym. İke cämğıyät’ bergä yäşäsä - hälakät bulaçaq.”-dide. “Kiprlı töreklär häm greklarnıñ bergä yäşäwe mömkin tügel. Bez tön’yaqta yäşi idek häm bernindi problema yuq ide”.



Bäyläneşle xäbärlär