Uzğan ğasırda İdel-Ural säfärendä bulğan törek zıyalıları

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 04/20

1400844
Uzğan ğasırda İdel-Ural säfärendä bulğan törek zıyalıları

19nçı ğasır axırı-20nçe yöz başında törek zıyalılarınıň tatarlar belän qızıqsınuları turında qısqaça küzätü

  Bügenge säxifäbezne 19nçı ğasır axırı-20nçe yöz başında tatarlar belän qızıqsınğan törek zıyalıları xaqındağı yazmabıznı törek ğalime İsmäğıyl’ Türkoğlu xezmätlärenä nigezlänep äzerlädek.

 Küp kenä tatar zıyalılarınıñ yulı İstanbul aşa uzsa da, ğosmanlılarnıñ İdel-Ural töbägenä bitaraf buluları sizelä. Mäğ’lüm bulğança, Ğosmanlı zıyalılarınnan İdel-Ural töbägenä barı tik altı keşe genä säfär qılularırı turında yaza İsmäğıyl’ Türkoğlu. Alar - Söläyman Qami, Söläyman Qarçınzadä, Cäläl Nuri İläri, ”Sadr-ı Sabıq” häm “Ayan” mäclese äğ’zası, general Xösäyen Xilmi paşa, Milek aktları häm cir kadastrı ministrı Mäxmüt Äsad äfände, ”İq’dam” gazetınıñ näşire Äxmät Cäwdät.

  Söläyman Qamineñ Rusiyägä 1887nçe yılnıñ 31nçe mayında başlağan säfäre waqıtında Qazan, Perm’ kebek tatarlar küpläp yäşägän şähärlärdä bula. Ul Qazanda uzdırğan ber könendä şähärneñ ähämiyätle urınnarın, muzeyların qarap yöri. Tatar mähälläsendäge mäçetlärne häm üze belän ber teldä söyläşüçe tatarlarnı maqtap telgä ala.

   Söläyman Qarçınzadäneñ Urta Aziyä, Törkestan, Awrupa häm Rusiyägä säyäxätnamäse “Oluğ säyäxät” iseme belän 1907nçe yılda Peterburgta Ğabderäşit İbrahim tipografiyäsendä basıla. Söläyman Qarçınzadä bu säfäre qısalarında Öfe (Ufa), Samara, Penza, Ryazan’ kebek şähärlär häm anda ğomer itüçe möselmannar turında  da mäğ’lümat birä.

  1912nçe yılda Rusiyä, Finlyandiyä, Şveŝiyä, Norvegiyä häm Daniya kebek illärgä säyäxät qılğan jurnalist häm fiker iyäse Cäläl Nuri İläri istäleklären İstanbul qalasında “Tön’yaq xatiräläre” isemle kitapta bastıra. Ul äsärendä 20nçe ğasır başında tatarlarnıñ alğarışı turında maqtap yaza häm qızıqlı ğına mäğ’lümat kiterä. Anıñça, töreklär-ğomumi ber üzençälekkä iyä millät bulıp, tatarlar alarnıñ ber öleşe bulğanlığı kürsätelä.

   Fiker iyäse bulğan, jurnalist Cäläl Nuri İläri istäleklärenä kürä, tatar awılları, rus awıllarına qarağanda, çağıştırmaça canlıraq ikänlege taswirlana. ”Rus awıllarında iskelek häm nadanlıq däwam itä. Möselman awıllarında isä ber uyanış sizelä häm xalıq arasında fiker xörlege başlana. Ber ğasırdan soñ alarnıñ Rusiyä külämendä bik zur basqıçta urın totaçaqların xäzerdän ük äytä alam”, - dip üzeneñ fikeren äytep qaldıra Cäläl Nuri İläri.

   Xösäyen Xilmi paşa 1910nçı yılnıñ 12nçe ğıynwarında tämamlanğan sadräg’zämlıq  wazıyfasınnan soñ, yaqınça 8 ay däwam itkän Awrupa säyäxätenä çığa. Bu säyäxäte qısalarında Franśiya, Angliya, Germaniya, Rusiyä, Awstriya häm İtaliya kebek törle illärne gizä. Paşa, ğayre räsmi zat bularaq, üz teläge belän Awrupa häm Rusiyä säyäxätenä çığuçı berençe Ğosmanlı däwlät êşleklese sanala. Xilmi paşa säfäre waqıtında Peterburg, Mäskäw, Qazan häm Samara kebek şähärlärdä ğomer sörüçe tatarlar belän küreşä, anda aña zur iğ’tibar kürsätelä. 1910nçı yılnıñ 15nçe aprelendä Qazanğa bara. Qazanda anı gubernator urınbasarı Georgiy Boleslavoviç Petkeviç, jandarmeriya idaräse başlığı Konstantin İvanobiç Kalinin, Qazan şähäre xakimiyäte citäkçese Sergey Andreeviç Beketov häm başqalar qarşılıylar.

  Xilmi paşa Qazan şähäre belän tanışuın Qazan universitetı kitapxanäsennän başlıy. Bu bay kitapxanä anıñ iğ’tibarın yawlıy. Fäqat’ universitetta uquçı möselman şäkertläreneñ azlığı paşanı bik ğacäpländerä, rus mäktäpläre häm universitet işekläreneñ möselmannar öçen dä açıq buluına qaramastan, bu mömkinlektän faydalanmawlarına borçıluın belderä.

   Qazan säyäxätendä Xilmi paşağa şähär muzeyı, Blagoveşenskiy  çirkäwe häm Söyembikä manarasında da bulırğa turı kilüe turında bilgeläp uza İsmäğıyl’ Türkoğlu.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1)İsmäğıyl’ Türkoğlu.”19nçı ğasır axırı-20nçe yöz başı tatar-törek bağlanışları”.”Miras” jurnalı,N2(14),fevral’,2013

2)Zakirov R.,”Bergä bulıyq,berdäm bulıyq”.”Mädäni comğa” gazetası.16.12.2012

   madanizhomga.ru>news>rinat-za…

 

 
 
 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär