Penza tatarı Möxämmätşakir Yawayev

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 32/19

1342232
Penza tatarı Möxämmätşakir Yawayev

Penza tatarı - törek generalı bulğan Möxämmätşakir Yawayev turında qısqaça küzätü

  Bügenge yazmabıznı, filologiyä fännäre kandidatı, İslam fännäre belgeçe Azat Axunov yazmasına nigezlänep äzerlädek.

  Tatarlar Räsäyneñ genä tügel,ä bälki başqa illärneñ ictimağıy häm säyäsi tormışınıñ barlıq ölkälärendä bol’şeviklar fetnäsenä qadär ük inde aktivlıq kürsätkännär. Bigräk tä xärbi ölkädä zur uñışlarğa ireşkän häm yuğarı däräcälärgä layıq bulğan, başqa illärgä dan kitergän tatarlardan Penza gubernasınnan çıqqan şundıy ber tatar-Möxämmätşakir Möxämmmätşärif ulı Yawayev turında yazmabıznı täq’dim itärbez.

   Älege keşeneñ yazmışı cäncallı waqıyğalarğa bay häm fantastik fil’m syüjetı bula alır ide. Möxämmätşakir Penza gubernasınıñ Çembar öyäze, Moçali voloste, Kuteevka awılında tua. Ätise Möxämmätşärif Yawayev tuğan awılında mulla xezmäten üti. Awıldaşları ğına tügel, böten tirä-yaq möselmannarı il qartın İslam dinen töple belgäne öçen xörmät itälär, aña kiñäş häm yärdäm sorap kilälär. Üz mäxälläsendä ul qazıy-möselman sud’yası rolen başqara, monnan tış ülännär belän däwalıy, keşelärneñ awıruın häm xäsräten Qor’ännän sürälär uqıp däwalıy. Äytülärençä, Möxämmätşärif êkstrasenslıq sälätlärenä dä iyä bulğan, qarşında torğan keşeneñ fizik häm psixik xaläten ber qarauda belgän. Ölkän ulı Möxämmätşakir patşa armiyäsenä alınğaç, ul ozaq yäşämi, fani dönyadan kitä. Bu 1877nçe yılğı rus-törek suğışı başlanır aldınnan bula. Bilgele bulğança, suğış ozaq barmıy häm 1878nçe yılda San-Stefan kileşüe belän tämamlana.

  Möxämmätşakir Yawayev suğış xäräkätlärendä qatnaşqanmı-yuqmı-anısı täğayen bilgele tügel. Ämma çikne çığıp,Osman imperiyäse territoriyäsendä qaluı fakt. Xätär yıllar bula bu.

   Belemle, êrudiŝiyäle, citmäsä, cide tel, şul isäptän möselman Könçığışında yuğarı bäyälängän ğaräp, törek häm farsı tellären belüçe tatar töreklär küñelenä bik xuş kilä. Näticädä, Yawayevqa törek soltanı äläme astında xezmät itärgä täq’dim yasıylar. Şul räweşle, Möxämmätşakirnıñ törek armiyäsendäge kar’erası başlana. Ul soñğı rus-törek suğışı waqıtında korpus belän citäkçelek itkän Osman paşa qulı astına êlägä. Osman Nuri-paşa (1832-1900) legendar keşe bula. Zur xärbi citäkçe bularaq ul Qırım suğışında (1853-1856) aktiv qatnaşa. 1877-1878nçe yıllardağı rus-törek suğışı çorında Plevna oboronasın citäkli, anarı Törkiyäneñ xärbi ministrı itep bilgelänä. Anıñ danı Törkiyädän yıraqlarğa tarala. Älege xärbi başlıq citäkçelegendä Möxämmätşakir Yawayev xezmät basqıçınnan bik tiz kütärelä. Axır çiktä ul paşanıñ yuğarı däräcäsenä-törek generalına qadär üsä, monı anıñ Törkiyädäge kar’erasınıñ iñ biyek noqtası dip atarğa bula. Tarixta saqlanğan ber qızıq fakt bar. 1938ne yılda sorau alu waqıtında tanılğan tatar êşleklese Äxmäthadi Maqsudi tikşerüçegä 1894nçe yılda Törkiyägä barğaç, İstanbulda milläte tatar bulğan öç törek paşası yäşäwe turında işetüen äytä. Bu inde çit-yat ildä mondıy däräcägä Möxämmätşakir Yawayev qına ireşmägänen söyli.

   Törek generalı üz watanın onıtmıy, öyenä xatlar yaza, qıymmätle posılkalar cibärä. Ul xatını belän ulı Xäsänne Törkiyägä çaqıra, ämma tegeläre baş tarta. Monı alar anıñ watannı taşlap kitkändä tuğannarı häm ğailäsennän röxsät sorap tormawı belän añlatalar. Döres, anıñ bertuğanı Möxämmäthadi Törkiyädä ike tapqır bula häm baruınnan bik qanäğat’ qala.

   Azat Axunovnıñ yazmasına kürä, soñğı waqıtta Möxämmätşakir Yawayevnıñ tormışın häm êşçänlegen tikşerü belän Tatarstannıñ Çallı şähärendä yäşäwçe ğalim Bilal Kuneev şöğıl’längäne belderelä. Älege mäqaläne yazğanda anıñ materiallarınıñ faydalanğanlığı bilgeläp ütelä.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1) Axunov A.,”Penza tatarı-törek generalı:Yawayev…”

https://yavaev.livejournal.com>...

 

 
 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär