Kemal Loqman

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 45

Kemal Loqman

Törkiyäneñ berençe neft’çese, tatar keşese Kemal Loqman turında qısqaça küzätü

 

  Bügenge säxifäbezdäge Kemal Loqman turındağı yazmabız Ayziräk Gäräyeva-Aqçuranıñ xezmätlärenä nigezlänep yazıldı.

  Törkiyä neft’çelegeneñ torğızıluında häykäl quyılaçaq keşe saylansa,bolardan berse-Kemal Loqman bulır.

   Kem soñ ul Kemal Loqman? Törkiyädä berençe neft’ injenerı, yuğarı märtäbälärgä ireşkän geolog, ğalim,Törkiyä neft’ industriyäseneñ ataqlı şähese Kemal Loqman 1899 yılnıñ 08nçe mayında Qazaqstannıñ Qazanlı şähärendä dön’yağa kilä. Ätise Şäräfetdin imam-möğallim, änise Latıyfa möğallimä-Orenburg tatarlarınnan.Bu yaqlarğa Qarğalı awılınnan küçengännär.

  Ğıylemle häm dini ğailä tärbiyäsendä üskängäme, keçkenädän ziräklege, tırışlığı belän üzenä cälep itüçän tatar Kemal başlanğıç belenme mämläkätendä alğannan soñ, Ğosmanlı İmperatorlığına kilep urta belem ala häm liŝey beterä.Cömhüriyät’ xökümäteneñ  Evropada uqıtqan berençe neft’ injenerı bularaq,Grenobl’neñ (Franŝiyä) politexnik institutında,beraz soñraq Strasburgta Yuğarı milli neft’ mäktäben tämamlıy. 1929nçı yılda Törkiyägä kilep,Cir astı baylıqların tikşerü häm êzläw (Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü) institutında başta törle neft’ oyışmalarında däwlät xezmätkäre bularaq êşli häm Törkiyädäge neft’ industriyäse üseşenä citäkçelek itä.1957nçe yılda Törkiyä Cömhüriyäte neft’ oyışması (T.C. Petrol Dairesi) başlığı bula.

  Tatar xalqı-tırış xalıq.Bu tırışlıq häm bulğanlıq tatar Kemal xezmätendä açıq kürenä.Törkiyä däwläteneñ neft’ industriyäse başlanğıçınnan alıp,anıñ här êtabında êşläp,Raman häm Garzan neft’lären tabuda turıdan-turı xezmät itä.1963nçe yılda Törkiyä Böyek Millät Mäclesendä sänäğat’ häm ênergetika ministrı Fätxi Çelikbaş tarafınnan mäsläge buyınça xezmäteneñ möhimlege:”Ägär dä Törkiyä neft’çelegeneñ torğızıluında häm üseşendä häykäl quyılaçak keşelär saylansa,bolardan berse-Kemal Loqmandır!”-cömläse belän ayırılıp kürsätelä.

  1970nçe yılnıñ 13nçe aprelendä Törkiyä arxitektorları,injenerları palataları berlegeneñ(TMMOB) 17nçe qorıltayında Neft’ injenerları palatasın oyıştıru qararı qabul itelä.Monda K.Loqman-Neft’ injenerları palatasın qoruçı häm berençe räis bularaq qatnaşa.

  İnjener tarixçı neft’çeneñ distädän artıq yazmaları,kitapları dön’ya kürä.Mäsälän,”Neft’ turındağı konferenŝiyä” iseme astında fänni xezmätendä ğalim “Qara altın”nıñ iq’tisadıy häm xalıqara ähämiyäte xaqında süz alıp bara.

  Törkiyäneñ tarix häm xalıqara êlemtälär professorı,Tatarstan Fännär akademiyäse äğ’zası Nadir Däwlät yazmalarına kürä,Kemal Loqman neft’çelärgä qağılışlı 7 konferenŝiyä birgän,37 fänni häm texnik xisap yazğan.

  Xäzerge waqıtta Kemal Loqmannı Törkiyädä kem bularaq tanıylar soñ? Anıñ uqu yortlarında küp sandağı fänni,tarixi kitapları öyränelä.Dimäk,yäş buın öçen ul-Törkiyä Cömhüriyäte neft’ industriyäse başlanğıçında torğan,il külämendä berençe neft’ tabılğan urın bularaq tarixqa kergän Ramandagta turıdan-turı êşlägän,neft’ tarixın yazgan häm bu ölkäne fänni yaqtan tikşerügä nigez salğan ğalim.

  “Monı da istä totu kiräkter.Kämal Loqmannıñ cämäğate Sabaxat xanım-Qazan şähäre ğalimnärennän Kärim xäzrät Soltanovnıñ onığı-Möşfikä Ölkäneñ qızı bula.Möşfikä xanımnıñ ulı-Törkiyäneñ tanılğan fälsäfäçese,professor soŝiyolog Hilmi Zıya Ölkän(1901-1974).Şulay uq Soltanovlar ğailäseneñ ber äğ’zası Törkiyädä mäşhür din ğalime,äwliyä Abdulğaziz Bäkkinä bulğanı bilgele,”- dip yaza üzeneñ xezmätendä A.Gäräyeva –Aqçura.

   Ğomereneñ 36 yılın neft’ ölkäsenä bağışlağan yuğarı belemle tatar neft’çese Kemal Loqman 1976nçı yıda 77 yäşendä märxüm bula.”Törkiyäneñ berençe cir belgeçlärennän bersen yuğalttıq.Kemal Loqman Taşkentta kiçergän yöräk krizisınnan soñ arabızdan ayırıldı”, - diyelgän törekçä yazılğan räsmi xäbärdä.

     Süzlärebezne yomğaqlap,tatar xalqı yuqqa çıqmas,tatarlar-tırış xalıq.Qaysı ilgä,qaysı töbäkkä barsañ da küräseñ,monıñ açıq misalı,dön’yaküläm neft’ ölkäsenä üzennän zur öleş kertkän ber tatar yegete (egete) Kemal Loqman! Tatarlığıñ belän ğorurlan!

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

  1. ”Türkiye ve Petrol”-Dergi Park.

Dergipark.gov.tr>download>avticle-file

2) Ayziräk Gäräyeva-Aqçura.Qazan utları.”Törkiyäneñ berençe neft’çese-tatar”(dokumental’ bäyän).08.10.2018.

3) ”Kak pervıy tureŝki neftyanik okazalsya kazanskim tatarinom”-Real’noe vremya.20.10.2018.

https://m.realnoevremya.ru>articles>11...

 

 
 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär