Törkiyä häm Tatarstan: izge urınnar häm ruxi yañarış

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 35, 36

Törkiyä häm Tatarstan: izge urınnar häm ruxi yañarış

Tatarstan häm Törkiyä tufraqlarında izge bulıp sanaluçı ğibadät (ğıybadät) cirläre, alarnıñ ruxi yañarışına häm cömhüriyät iq’tisadınıñ üseşenä täêsirläre turında qısqaça küzätü

 

   Tatarstan häm Törkiyä tufraqlarında izge sanaluçı ğıybadät cirläre, alarnıñ xalıqnıñ ruxi yañarışına häm respublika üseşenä täêsirläre turındağı temanı bügenge säxifäbezdä Tatarstan belän bäyle bulğan izge cirlärdän başlarbız.

      Bezneñ yaqta - borınğıdan xärabälar genä.

      Çın tarixnı azlar belä, xäbädarlar ğına…(Ravil Fäyzullin)

   Nindi mäğ’näle  süzlär, çın xaqıyqat’! Härkem üzeneñ izge tufrağın, izge cirlären, tormışınıñ nindi fundamentqa qorıluın belergä tiyeş bit. Üz ata-babalarıñnıñ, xalqıñnıñ, ileñneñ, cireñneñ çın tarixın, tormışın öyränü, belü - härkemneñ böyek burıçıdır. Şulay itep, xörmätle radio tıñlawçılarıbız, sezneñ xörmätegezgä kısqaça ğına Tatarstandağı izge cirlär xaqında söyläp ütik.

    Şähri Bolğar… Bu isem ruxi dön’yabızğa, küñellärebezgä änkäbez kükrägeneñ cılı söte aşa, sabıy çağıbızda ul cırlağan cırlar, söylägän bäyet-dastannar, rivayat’lär belän tirän uyılıp qalğan. Menä ni öçen ul ğomer buyına küñelebezneñ iñ neçkä qılların da tibrätä ala torğan moñsu ahäñ bulıp yañğırap tora.

    Sälam ulsın siña, Bolğar, oluğ dannar kütärdeñ,

   Mädäni şähär uldığıñ Awrupağa kürsätteñ.

   Sineñ izge balalarıñ kitapların aldılar,

   Nadanlıq wä cähalätne ayaq asqa saldılar.

   Şähri Bolğarlarğa bardım ziyarät qılırmın dip,

   Rabiğa küllären kürgäç, sälamät bulırmın dip.

  Urta ğasırlarda Awrupa häm Şärıq illärendä dan totqan, xalqıbıznıñ xäterennän, telennän häm cırlarınnan töşmägän bu şähär. Şähre Bolğar, anıñ danı, maturlıgı, urını, xalqı tormışınıñ mul häm irken, ös-kiyemnäreneñ kürkämlege h.b.turında bik küp yazılğan. 10nçı ğasırdan başlap dönya arenasında Bolğar iq’tisadi yaqtan nıq üskän, mäktäp-mädräsäläre görläp torğan şähär bularaq dan totqan. Awrupa häm Aziya arasındağı su wä kärwan säwdä yulların üz qulına biklägän, zur säwdä üzäge bularaq bilgele bulğan.

  18nçe yözneñ bilgesez ber tatar şağıyre änä närsä di:

                 Şähri Bolğar manarası, 80 basqıç häm arası.

                 Anda mengän iränlärneñ, sil tik ağar küzdin yäşe.

  Döres, bu oçraqta şağıyr’ Olı manaranı küzdä totqan, küräseñ. Çönki Keçe manaranıñ öske qatına alıp menüçe äyläneç taş basqıçnıñ basmaları 45. Ämma bezneñ öçen basma sanı tügel ,ä şağıyr’neñ  tarixıbızğa mönäsäbäte, küñel türennän çıqqan ihlas süze qaderle.

  2014nçe yılda Bötendönya YUNESKO Miras isemlegenä kergän Şähri Bolğar üzeneñ Keçe Manarası, Qara Pulatı, Könçığış Törbäse, Aq Pulatı, Böyek Bolğar däwläteneñ berençe başqalası bulğan Biläre belän xalıq xäterendä, küñel türendä, cırlarda, bäyet häm dastannarda. Ul - xalqıbıznıñ danlı ütkäne, barası yullar, kütäreläse yullar öçen yaqtı mayaq, quanıç häm ışanıç.

   İnde süzebezne, Böyek Qazanıbız xaqında däwam itterik. Qazan taş kitap kebek tirän xäterle, olı yazmışlı şähär ul. İske Qazan uramnarınıñ qaysısına ğına kilep qağılsañ da, çal tarix belän oçraşasıñ. Qazan şähäreneñ milli arxitektura istäleklärennän ayıruça ähämiyätle urınnı, şöbhäsez, çın mäğ’näsendäge  sänğat’ äsärlärenä äwerelgän ğacäyep tarixi qorılmalar - mäçetlär alıp tora. Şularnıñ berse Qayum Nasıyri uramında urnaşqan Märcäni mäçete, älbättä. Mäçet qıyblağa - Mäkkä tarafına yünältelgän mixrabqa iyä turıpoçmaqlı mähabät binadan ğıybarät. Belgeçlärneñ raslawınça, binanıñ bizäleşendä milli näqış êlementları östenlek itä. Binanıñ ähämiyäte bügenge köndä anıñ arxitektura häykäle buluı belän genä çiklänmi. Mäçet - ber ük waqıtta tatar xalqınıñ matdi häm ruxi baylığınıñ gäwdäläneşe, anıñ faciğale wä ğıybrätle tarixınıñ çal şahitı da.

  Qazan mäçetläre arasında çın sänğat’ äsäre däräcäsenä kütärelgän güzäl qorılmalar bar. Şularnıñ berse - Äcem mäçete. Äcem mäçeten-şähärneñ iñ matur, iñ näfis mäçete dip äytergä mömkin. Binasınıñ qupşı forması, zäwıqlı arxitektura êşläneşe älege häykälgä ayırım näfislek, qamillek, qabatlanmas üzençälek birä.

  Awrupada iñ zur möselman qorılması häm Tatarstannıñ töp Allah yortı bulğan Qol Şärif mäçete 2005nçe yılnıñ 24nçe iyülendä açıldı. Qol Şärif - gadi mäçet kenä tügel, ul Qazannıñ, cömhüriyätebezneñ yaña simvolı da. Qol Şärif mäçete - ğıybadät qılu urını ğına tügel, ä muzey kompleksı da. Biredä İslam tarixı muzeyı, borınğı qul’yazmalar muzeyı, kitapxanä, näşriyät üzäge dä bar. Anıñ maqsatı - respublikada İslam tarixın kürsätü belän bergä, anıñ tınıç, tolerant xolqın da böten dönyağa tanıtu. Mäçet gömbäzendä - Qor’änneñ “İxlas”süräse, divarlarında Allahnıñ 99 iseme, şämaillärdä päyğambärlär (s.ğ.v.) isemnäre yazılğan.

    Qazan Artı mäçete, Bornay mäçete häm şulay uq Söyembikä manarası. Söyembikä manarası - Qazandağı milli arxitekturabız häykäläreneñ kürkäme häm, äytergä kiräk, iñ ataqlısı. Añardan başqa şähärebezne küz aldına kiterü dä qıyın. Qalabızğa kilgän qunaqlar anıñ mähabät häm ciñelçä kükkä aşıp torğan matur êşläneşenä soqlanalar. Üz êçenä törle serlär saqlağan Söyembikä manarası xaqında törle rivayat’lär yäşi. Älege häykäl, tarixıbıznı bäyän itüçe taş kitap, här tatarnıñ yöräk türendäge Watan simvolı bulıp qala birä…

   Kürgänebezçä, tatar xalqınıñ tarixı ğacäyep bay häm ğıybrätle. Tatarstannıñ dönya küläm abruyı zur. Şuña kürä bez üz tarixıbız, bügengebez belän layıqlı räweştä ğorurlana alabız.

 

   Ütkännärne belmi torıp, kiläçäkne küzallap bulmıy. Ütkänne belü ber ük waqıtta xalıqnı dönyağa kürsätü, tanıtu öçen dä kiräk.

   Tarix buyınça çiksez mädäniyätkä häm dini, tarixi ölkädä tabiğıy maturlıqlar belän berrättän izge cirlär dip qabul itelgän urınnar bar. Törkiyäneñ iñ matur izge sanalğan urınnarı qaylarda urnaşqan son? - dip sorarsız. Bu sorauğa yazmabızda qısqaça cawap birergä tırışırbız. 

  Mäğ’lüm bulğança,bügenge säxifäbezne,süz törek milläteneñ unikal’ matdi häm ruxi baylığı bulğan Şanlıurfa şähärendä urnaşqan iñ matur,iñ tarixi izge cirlärennän berse bulğan “Balıqlı kül”  xaqında başlarbız.

  “Balıqlı kül” –Törkiyäneñ kön’yaq-könçığışında urnaşqan iñ matur urınnardan berse.Törkiyäneñ iñ küp säyäxät itelgän urını.Riwayätlärgä kürä,xäzräti İbrahim bu cirgä ul çornıñ xökemdarı –Nemrut tarafınnan utlı kümer östenä atılğan häm näq’ menä şul mizgeldä utın uçağı-suğa,ä utınnar-balıqlarğa äwerelgänlär.Şunıñ öçen,bu kül häm küldäge balıqlar izge bularaq qabul itelep,üzenä kilgän qunaqlarnı cälep itäräk riwayät’lärenä xäyran qaldıra.

     Törkiyäneñ izge urınnarı turında söyläwebezne däwam itterep,izge urınnardan berse bulğan danlıqlı arxitektor Sinannıñ “Ostalıq äsärem” dip atağan,xäzerge waqıtta da töz ayaqta torğan-Sälimiye mäçete.Tözeleşe 7 yıl däwam itkän,1575nçe yılda ğıybadät urını bularaq açılğan Sälimiye mäçete bügenge köndä dä ğıybadät urını da häm turistlar öçen säyäxät cire bularaq ta ähämiyätkä iyä.Öç şäräfäle manarası,iskitkeç biyek gömbäze berençe baqışqa uq küzgä taşlana.Êçenä kersäñ,çiksez ilahi sänğat’ äsärläre belän qarşılaşasıñ.Dön’yada üzeneñ alıştırğısız sänğat’ äsärläre belän dan totqan Sälimiye mäçete-Ünesko Dön’ya Kul’tura Mirasına kertelgän.

  İstanbul digäç tä aqılğa berençe bulıp, izge ğıybadät urınnarınnan berse bulğan-Soltanaxmät mäçete kiler…Tarixi yarımutrawda urnaşqan Soltanaxmet mäçete,arxitektor Sinannan soñ klasik arxitekturanıñ iñ biyek häm iñ ähämiyätle äsäre bularaq belenä.1616nçı yılda Soltan Berençe Axmet tarafınnan Ayasofiyanıñ näq’ qarşısına uq tözelä.Arxitektorı Sinan beyneñ uquçısı bulğan Sedefkar Mehmet Ağa.Soltanaxmet mäçete şul uq waqıtta klasik çornıñ da iñ biyek mäçeteder.Bu mäçet Avrupalılar tarafınnan “Zäñgär mäçet” bularaq bilgele.Soltanaxmet mäçete,1985nçe yılda İstanbul Tarixi Alanları iseme astında ÜNESKO Dön’ya  Mirasları isemlegenä kertelgän.Mäçetneñ êçendäge iñ möhim êlement ênce êşçelek belän uyıp yasalğan märmärlärdän-zöbärcät,roza(göl) häm yögertelgän altınnar belän bizäklängän.Yaltırawıqlar belän Qor’ännän özeklär,xälifälärneñ isemnäre yazılğan.Ğıybadät öçen härwaqıt açıq bulğan Soltanaxmet mäçete-möselmannar öçen mäğ’näwi häm dä ruxi köç birgän cir bulsa,ä İstanbulğa kilgän turistlar öçen dä hiçşiksez häm hiçsüzsez kürergä kiräkle izge urın bulıp tora.

   Päyğambärebez xäzräti Möxämmät Mädinägä hicrät itkän waqıtta Äyübi Äl-Änsari  isemle ber säxäbädä qunaqta bula.700nçe yıllarda Vizansqa qarşı suğışqanda Äyübi Äl-Änsari hälaq bula.İstanbul Vizanslardan yawlap alınğannan soñ Fätih Soltan Mähmät üzeneñ xucası bulğan Aqşämsettinnän:”Äyübi Äl-Änsarineñ kaberen niçek taba alırbız?”-dip sorıy.Riwayätlärgä kürä,Aqşämsettin xuca töşendä berniçä tapqır ber urıını kürä häm bu xucanıñ töşendä kürgän cirne qazıylar.Qazılğan cirdän keşe söyäkläre tabıla.Bu söyäklärneñ Äyübi Äl-Änsariğa bäyle buluı belän nıqlı ber fikergä kilengän.İstanbulda,bu söyäklär tabılğan cirdä-Äyübi Äl-Änsarineñ kabere-Törbä bularaq açılsa,ä anıñ yaqınında bu säxabä xörmätenä dä 1458nçe yılda Äyüp Soltan mäçete tözelä.Äyüp Soltan mäçete xäzerge waqıtta da ber ğıybadät urını ğına tügel,ä İslam ğalämendä izge qabul itelgän ber noqtadır.

   Törkiyäneñ Koniya şähärenedä iñ izge ,kürkäm cirlärennän berse bularaq qabul itelgän ähämiyätle urın-Mewlana törbäse.Törbä 1926nçı yıldan bügenge köngä qadär müzey bulıp xezmät kürsätä.

  Törkiyädä pravoslaviye tarixına da qağılğan izge urınnar da bar,biredä apostollarnıñ êzläre qalğan. İzmir şähärennän yıraq tügel Selçuq digän tarixi urın bar.Gölçäçäklär êçendä utırğan bu ocmax cirendä izge qız-Mer’yam ana(İsa peyğambärneñ änise)  üzeneñ soñğı könnären uzdırğan.Ul yäşägän keçkenä genä yort xäzer çirkäw bulıp xezmät itä.Avgust ayında biredä törle töbäklärdän pravoslav polomniklar cıyıla.

   Törkiyä üzeneñ Ayasofiya muzeyı belän dä,Haci Bayram,Mardin Ulu,Kocatepe h.b.izge ğıybadät urınnarı belän dä dan tota.İzge urınnar…Härberseneñ üz üseş tarixı,riwayätläre,üz dairäse,üz moxite,üzeneñ danlıqlı keşeläre bar.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

 

Çığanaqlar:

1)Alişev S.,Söyembikä manarası//Qazan utları,1990,N6

2)Ämirxan R.,Äcem mäçete//Qazan utları,1990,N9,

3)Ämirxan R., Märcäni mäçete//Qazan utları,1990,N7,

4)Ğaysin Ä.,Tatarstan geografiyäse.Qazan:”Mäğarif”.

5)Gäräyeva A., Däwerlärne totaştıruçı Allah yortı//Mädäni comğa,13 apr.,2007,

6)Qıyamova M.,

İntertat.ru 16.03.2009

7)http://tt.wikipedia.

8)Äyüp Sultan Camii-Osmanlı Web Sitesi-FORSNET.

www.osmanli700.gen.tr>mekane5

9)Türkiye’nin en güzel kutsal mekanları.

https://www.enuygun .com>bilgi

 

 
 
 
 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär