Tatar süz sänğatendä İstanbul obrazı

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 34

Tatar süz sänğatendä İstanbul obrazı

Tatar süz sänğatendä İstanbul obrazınıñ bireleşe turında qısqaça küzätü

   Tatarlarnıñ töreklär belän tığız bäyläneşlärdä toruı tatar ädäbiyatına da täêsir itä. Küp kenä yazuçılar üz çorında tatarlar öçen mädäniyät uçağı bulğan İstanbul şähären üzläreneñ äsärlärendä yaqtırtalar.

   19nçı yöz axırında Rusiyä belän Törkiyä arasında bäyläneşlär tığızlana. Bu bigräk tä tatarlarnıñ İstanbul şähärenä küpläp uqırğa kitülärendä çağılış taba. Küp kenä tatar ğalimnäre İstanbul şähärendä belem alıp, Rusiyägä qaytqannan soñ üz ilenä tuğrılıqlı xezmät itälär, Törkiyädä qalıp êşläwçelär dä şaqtıy. Bu, älbättä, tatarlarnıñ häm töreklärneñ ädäbiyatına üzeneñ öleşen kertä. 19nçı ğasırnıñ 80nçe yıllarına qadär tatar törek ädäbi bäyläneşlären küzätkännän soñ alarnıñ nığıuına, tatarçalaştırılğan äsärlär arasında dönyawi  motivlılarınıñ torğan sayın arta baruına, çittän kergän ädäbiyatnıñ san häm sıyfat  üseşenä iğ’tibar itmi mömkin tügel. Tatar-törek bäyläneşläreneñ üsüe näticäsendä törek ädäbiyatı tatar dönyasına dulqın bulıp kilep kerä. Tatarlarnıñ Törkiyä, bigräk tä İstanbul belän qızıqsınuları arta. Bu tatar ädäbiyatına İstanbul obrazınıñ ütep kerüenä säbäp bula. İstanbul şähäreneñ tatar xalqında totqan role xäzerge köndä dä kimemi,xätta tatar-törki ädäbi häm mädäni bäyläneşlärneñ tığızlığın açıqlauda anıñ ähämiyäte zur.İstanbul obrazınıñ tatarlar öçen genä tügel,böten Räsäy öçen ähämiyätle buluın dälilläüçe äsärlär barlığın äytergä kiräk.

Mäsälän, ataqlı törek yazuçısı Orxan Pamuqnıñ “İstanbul” äsäre. İstanbul şähäre belän yaqınnan tanıştıruçı zur külämle bu äsär bügenge köndä rus telenä tärcemä itelep, Rusiyä uquçısına täq’dim itelä. Tatar häm törek xalqınıñ mädäniyatın, ädäbiyatın, yäşäw räweşen çağıştıru öçen İstanbul obrazın tatar ädäbiyatında bireleşen öyränü zarur.

  Bilgele bulğança, İstanbul häm Qazan 20nçe ğasır başında törki dönyanıñ mäğ’rifät üzäge bula. Rusiyä törkiläre İstanbul belän säyäsät häm mädäniyat ölkäsendä tığız bäyläneştä toralar. Bu bağlanışlar bigräk tä keşelärneñ gazet-jurnallar häm ädäbi äsärlär aşa oyıştırılğan daimi êlemtäläre, mäğ’lümat alışularında kürenä.

   İstanbul - Törkiyäneñ mädäni häm säwdä üzäge bulğan zur şähär. Bosfor buğazı yarlarında urnaşqan. Şähärneñ töp öleşe Awrupada, keçeräk öleşe - Aziyädä. İstanbul şähäre dönyanıñ ike kisägendä urnaşuı, öç böyek imperiyäneñ başqalası buluı belän genä tügel, anıñ törle çorda törleçä ataluı belän dä üzençälekle.

  1980nçe yıllar başında çit illär belän bağlanışlarnı qabat tergezü mömkinlege açılğaç, bik küp tatar ğalimnäre, zıyalıları İstanbul şähärenä yul ala. Çönki Qazan tatarları öçen İstanbul ul - küp möhacirlärne üzenä sıyındırğan, belem-mäğ’rifät uçağı sanalğan, niçä ğasırlıq tarixı bulğan iñ unikal’ şähärlärneñ berse. Bez üz xezmätebezdä kürenekle ike tatar ğalime Äbrar Kärimullin häm Yax’ya Abdullinnın 80nçe yıllar axırında Törkiyägä bulğan säyäxätlären çağıldırğan “Qıytğalar totaşqan cirdä” isemle mäqaläsenä tuqtalırğa buldıq. Mäqalädä Ä.Kärimullin İstanbul şähäre turında bay häm qızıqlı informaŝiyä birä. İñ êlek avtor töreklär belän tatarlar arasındağı ädäbi häm mädäni bäyläneşlärne kürsätä.

Basma kitap barlıqqa kilgäç, İstanbulda basılğan kitaplarnıñ tatarlar arasında kiñ taraluına, ä inde Qazan kitaplarınıñ Törkiyädä uqıluına iğ’tibar itep yaza. Başqa yazuçılar kebek ük Ä.Kärimullin da İstanbulnıñ mäçetlären çitlätep uza almıy. Soqlanıp Aya Sofiya, Yaña mäçet, Soltan Fatix mäçete, Söläymaniyä mäçete, Soltan Bayazit mäçeten iskä ala. Topqapı sarayınıñ tözeleşenä häm tarixına ayıruça iğ’tibar itä. Yazuçı İstanbul şähären “Törkiyäneñ közgese” dip atıy.

  Kürengänçä,öç äsärdä İstanbul obrazı 20nçe ğasırnıñ törle däwerlärendä törle aspektta çağılış taba. Fatix Kärimi “İstanbul mäktübläre”ndä 20nçe yöz başında Balkan suğışı waqıtında İstanbul şähäre öçen barğan köräşne küzätep, ”Waqıt” gazetına yazma räweştä cibärep bara. Äsär dokumental’lekkä nigezlängän, tarixi häm mädäni mäğ’lümat, fälsäfi uylanular zur urın tota.

   Atilla Rasixnıñ “İşan onığı” roman-istälegendä İstanbul şähärendä dönyağa kilgän ädipneñ, änise xatirälärenä nigezlänep, suğış çorı İstanbul şähäre, andağı ictimağıy häm mädäni atmosfera turında bäyan itelä.

   Ä.Kärimullin häm Y.Abdullin mäqaläsendä F.Kärimineñ “Awrupa säyäxätnamäse” häm Mirğazıyan Yunısnıñ “Yulda uylanular”ı belän awazdaşlıq kürenä. Avtorlar İstanbul şähären berençe tapqır kürgäç kiçergän xislären, şähärneñ arxitekturası, êtnografiyäse, mäğarife häm mädäniyatı xaqında cılı fikerlären yazalar. Publiŝistik janrdağı älege äsärlär tatar uquçısına cırlarda cırlanğan tarixi şähär turında küp mäğ’lümat birä, küñeldä İstanbulnı ädäbi obraz bularaq tudıruğa yärdäm itä.

Äytep ütkänebezçä, İstanbul şähäre tatar zıyalılarınıñ ber öleşen sovet ideologiyäse afätennän üzenä sıyındıra. Kürenekle yazuçı häm säyäsätçe Ğ.İsxaqıy, mäsälän, üz gäwdäsen İstanbul şähärendäge Ädirnäqapı ziratına cirläwne wasıyat’  itep qaldıra. Bu fakt älege şähärneñ ädip tormışında nindi zur ähämiyätkä iyä buluın dälilli.

   Bilgele bulğança, İstanbul obrazı tatar süz sänğateneñ ädäbi-publiŝistika, säyäxatnamä janrlarında häm matur ädäbiyatta çağılış taptı.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

 

Çığanaqlar:

1)Xisametdinova A.,Tatar prozasında İstanbul obrazı.Qazan.2008.

2)Ğaynetdin M.,Ğasırlar mirası/M.Ğaynetdin.-Qazan:Tatar.kit.näşr.,2004.

3)Ğaffaroa F.,Tatar möxäcirläre//F.Ğaffarova.-Qazan:Fän,2004.

4)Ganiyeva F.A.Ädip ğomere/F.Ä.Ganiyeva//Qazan utları,1976.-N9.87 b.

 
 


Bäyläneşle xäbärlär