Әүлия Чәләбинeң “Cәяxәтнaмә” әсәрe: 10нчы тoм - Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä” äsäre: 10nçı tom

Төрeк сәяxәтчeләрe күзлeгeннән 16 / Törek säyäxätçeläre küzlegennän 16

1581083
Әүлия Чәләбинeң “Cәяxәтнaмә” әсәрe: 10нчы тoм - Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä” äsäre: 10nçı tom

  Ozaq waqıtlar wä küp mämläkätlärdä säyäxät itkän İslam säyäxätçelärennän kürenekle törek säyäxätçese Äwliyä Çäläbi dönya tarixına häm mädäniyatına xezmät itüçe mäşhür säyäxätçelärdän sanala. Oşbu ğasırlarda säfär yörülär, yıraq mämläkätlärneñ yulların açıp, xäbärlären kiterü bik mäşäqat’le bulsa da, islamnıñ ğayrätle şäxesläre bu fikerlärennän waz kiçmägännär.

  Bügenge yazmabızda süzebez üzeneñ böten ğomeren säyäxätkä bağışlağan oluğ törek säyäxätçese Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä” äsäreneñ soñğı tomı, yağ’ni 10nçı tomı xaqında barır.

  Äwliyä Çäläbineñ “Säyäxätnamä” kitabınıñ unınçı tomı tulısınça Afrika qıytğasına bağışlanğan. Bu säyäxäte waqıtında Äwliyä Çäläbi dönyadağı  iñ borınğı ŝivilizaŝiya üzäkläreneñ berse bulğan Misır cirläre turında häm Afrikadağı yäşäw urınnarı, şulay uq dönya xällärenä dä qısqaça mäğ’lümat birä.

  Äwliyä Çäläbi xac wazıyfasın ütäp, yäğ’ni xac säfärennän qaytqanda Misırnıñ xac törkemenä kilep quşıla. Säyäxätçe Misırnıñ böten şähärlären gizep kürä. Misır - Afrika qıytğasınıñ tön’yaq-könçığış öleşendä urnaşqan häm üzeneñ piramidaları belän böten dönyağa tanılğan il. Anıñ tarixı bezneñ êrağa qadär çama belän 3000 yıl êlek başlana. Küp ğasırlar däwamında Misır xalqı mäcüsilektä yäşägän: potlarğa tabınğan, sixerçelek belän şöğıl’längän. Musa ğaläyhissälam kilgänçe alar ilahi xaqıyqät’, ilahi köç xaqında berni belmägän. Cidençe ğasır azaqlarına taba Misır möselman däwlätenä äylänä.

  Säyäxätnamäneñ 10nçı tomında Nil yılğası  ayırım möhim urın alıp tora. Nil - Misırnıñ iñ zur yılğası. Anıñ ozınlığı 6700 km. Yılğa Viktoriya küle yanında başlana. Nil Misır häm Sudan illäre aşa ütep Urta diñgezgä qoya. Anıñ suları bötenläy yañğır töşmägän tufraqlarğa dım alıp kilä. Keşelär Nil suların bik borınğı zamannardan birle suğaru öçen qullanğannar. Nil aqmasa, ul cirlärdä zur-zur yäşel bolınnar da, uñaylı yäşäw şartları da bulmas ide, dip yaza säyäxätçe üzeneñ säyäxätnamäsendä.

  Säyäxätçe “Säyäxätnamä” kitabınıñ 10nçı tomında Misırdan qala Sudan, Xabäşistan (xäzerge Êfiopiya), Êritriya, Samaş, Dcibuti, Keniya häm Tanzaniya tufraqların gizep kürä. Yazmalarında bu cirlär turında, qısqası Afrika tufraqları, xalqı, êtnografiyäse, ğoref-ğadätläre, dini tabınuları, törbälär häm başqa yaqtan da bik qızıqlı beleşmälär birä.

   Säyäxätçe, ğomumän alğanda turıdan-turı üzeneñ kürgännären añlatırğa tırışsa da, zaman-zaman törki teldäge sufiçılıq poêziyäseneñ iñ êlgärge wäkillärennän berse bulğan böyek İslam dinen taratuçı şäyex Äxmäd Yäsäwineñ, Anadolunı häm Rumeliyäne törkiläşterüdä häm islamlaştıruda möhim rol’ oynağan izge keşelärdän Sarı Saltıqnıñ, kürenekle sufıy şağıyre’ häm dä böyek din ähele Hacı Bäktaş Wäli kebek kürenekle şäxeslärneñ xezmätlärenä dä tayana.

  Äwliyä Çäläbineñ 10 tomlıq “Säyäxätnamä” cıyıntığı dönya tarixında zur xörmät belän iskä alına. 2013nçe yılnıñ iyünendä Äwliyä Çäläbineñ xezmätläre Törkiyäneñ Milli Komissiyäse möracäğate belän  YUNESKO Bötendönya mirası isemlegenä kertelä. 2011nçe yıl - Äwliyä Çäläbineñ tuuına 400 yıl bularaq bilgeläp ütelä. Şunıñ öçen 2011nçe yıl - “Kürenekle törek säyäxätçese Äwliyä Çäläbine iskä alu yılı” bularaq iğ’lan itelä. Mäşhür törek säyäxätçese Äwliyä Çäläbi – barı tik törek milläteneñ genä säyäxätçese tügel, ul dönyaküläm tanılğan säyäxätçe bularaq ta bilgele.

  Ğomereneñ yaqınça 51 yılın säyäxätkä bağışlağan mäşhür Ğosmanlı säyäxätçese Äwliyä Çäläbineñ märhüm buluı turında tögäl ber mäğ’lümat yuq. Fäqat’, qayber çığanaqlarğa kürä säyäxätçeneñ 1682nçe yılda Misırnıñ başqalası Qahirädä wafat buluı yazıla.

  Yomğaqlap şunı äytergä kiräk, Äwliyä Çäläbi üzeneñ serle, moğcizalı töş kürüe belän başlanğan säyäxätläre näticäsendä yazğan küp tomlı “Säyäxätnamä” cıyıntığı 17nçe ğasır tarixınıñ qabatlanmas ber xäzinäse bulıp tora. Anıñ dönya külämendä tanılğan säyäxätnamäläre tarixi mäğ’lümatlarğa bay. Bigräk tä, bik küp illärne gizep kürgän törek  säyäxätçeseneñ tuğan cirebezgä dä xas üzençäleklär, Rusiyädä yäşägän törki xalıqlar turında häm alarnıñ citäkçeläre - xannar xaqında yazıp qaldıruı tarixi ber miras, ruxi ber qıymmät bulıp tora.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1) m.kitapyurdu.com>productdetail

Evliya Çelebi Seyahatnamesi (10 Cilt)(Üçdal Neşriyat)-EvliyaÇelebi/kitapyurdu.com

2) www.hepsiburada.com>gunumuz-t

Seyit Ali Kahraman.”Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi.”- 10.Cilt-(2 Cilt Takım).Yapı Kredi Yayaınları.

3) www.kulturvarliklari.gov.tr>yazdır

Evliya Çelebi Seyahatnamesi UNESCO Dünya Belliğinde

4)İslam Ansiklopedisi.Türkiye Diyanet Vakfı.İstanbul.1955.Cilt-11.ELBİSTAN-EYMİR.

5) https://www.akademikkaynak.com/evliya-çelebi-ve-seyahatnamesi-uzerine-bir-degerlendirme.html

Evliya Çelebi/Akademik Kynak.

6) https://www.ttk.gov.tr/tarihveegitim/evliya-celebi-1611-1685/

Evliya Çelebi(1611-1685)

www.ttk.gov.tr

7) m.realnoevremya.ru>articles>112

A.Gäräyeva-Aqçura.”Aygöl Ğaliullina:”Yaulıqlaı aktrisalarnıñ tanıluın telim”.”Real’noe vremya” gazetası.09.09.2018

8) tukaevski.muhtasibat.tatar>news

”Tuqay möxtäsibäte”.

 

 
 


Bäyläneşle xäbärlär