“Şakir paşa êzlӓrennӓn”

Törek häm tatar xäzinäläre - 12/2022

1907112
“Şakir paşa êzlӓrennӓn”

Törek häm tatar xäzinäläre 12/2022

“Törek-Tatar xӓzinӓläre” tapşıru tezmäbezneñ bu çığarılışında  tanılğan törek generalı  Şakir Paşanıñ onıqçığı, Penzada yӓşӓwçe millӓttӓşebez Firdӓwes Tumerkinanıñ “Şakir paşa êzlӓrennӓn” kitabı buyınça qısqaça küzӓtü täq’dim itäbez.

  Bügenge yazmabıznı,”Tatar-inform” mӓğ’lümat  agentlığı xӓbӓrçese Zilӓ Möbӓrӓkşina  hӓm “Mӓğarif”  jurnalı  jurnalistı Rӓşit Minxac xӓbӓrlӓrenӓ, internet çeltӓre mӓğ’lümatlarına nigezlӓnep ӓzerlӓdek.

   “Şakir paşa êzlӓrennӓn”…Penza ölkӓsendӓ yӓşӓwçe millӓttӓşebez Firdӓwes Tumerkinanıñ  kitabı ӓnӓ şulay dip atala. Ul 2022nçe yılğı  Bötendön’ya  Tatar Kongressınıñ  başqarma komitetında tӓq’dim itelӓ. Ӓye, kitapnıñ avtorı – Tumerkina Firdӓwes Qazım qızı.

   Kem soñ ul?

   Tumerkina Firdӓwes Qazım qızı – tanılğan törek generalı Şakir paşanıñ onıqçığı. Ul 1960nçı yılnıñ 6nçı ğıynwarında Penza ölkӓseneñ Belinski rayonı Kuteevka awılında dön’yağa kilӓ. Mӓktӓp yılları tӓmamlanğannan soñ, ul 20 yıllap Ӓsterxan şӓhӓrendӓ yӓşi, sӓwdӓ ölkӓsendӓ êşli. Awıl tarixı belӓn qızıqsınıp, arxivlarda êzlӓnӓ başlıy. 2000nçe yılda kire tuğan yağı Penza töbӓgenӓ qayta. Balalar öçen kiyem tegü śexı açıp cibӓrӓ, tırış xanım monıñ belӓn genӓ çiklӓnmi, ӓ soñınnan milli tatar aşları ӓzerlӓwçe kooperativ aça. Layıqlı yalğa çığıp ta berniçӓ yıl êşlӓgӓnnӓn soñ, böten buş waqıtın arxivlarda ütkӓrӓ. Çönki telӓge Şakir paşa turında tağın ber kitap yazu. Firdӓwes xanımnıñ süzlӓrenӓ kürӓ, yazılaçaq 2nçe tom Şakir paşanıñ Törkiyӓdӓge tormışına bağışlanaçaq ikӓn. Bolardan tış, Firdӓwes Tumerkina  Penza ölkӓse Tatar milli mӓdӓni avtonomiyӓseneñ başqarma komitetı ӓğ’zası, hӓm şul uq waqıtta “Aq Qalfaq” tatar xatın-qızları oyışması wäkile, “Altın qullar” kooperativı rӓise dӓ bulıp tora.

   Firdӓwes xanım şӓcӓrӓsen öyrӓnӓ başlağaç,19nçı ğasırda Törkiyӓ ğaskӓrendӓ xezmӓt itep  “paşa”, yӓğ’ni general dӓrӓcӓsenӓ ireşkӓn Möxӓmmӓtşakir Yavayıvnıñ  yıraq babası buluwın açıqlıy. Şul waqıtta anıñ mӓşhür babası xaqında kitap yazası kilӓ başlıy. Ӓlbӓttӓ, kitapnı yazar öçen aña baytaq arxivlarda êzlӓnülӓr alıp barırğa turı kilӓ, şulay uq tuğannarı, Şakir paşanıñ onığı Fatıyma Yavayıva hӓm Şakir paşanıñ bertuğanınıñ qızı bulğan Kӓrimӓ Yavayıva söylӓgӓnnӓrgӓ dӓ nigezlӓnӓ. 2021nçe yılda bu tarixi kitap fӓnni-populyar basma räweşendä basılıp ta çığa.

  “Şakir paşa êzlӓrennӓn…” - yaxşı sıyfatlı qӓğaz’dӓ bastırılğan, foto materiayallarğa bay kitap. Anda,  şulay uq, “Şakir paşa bӓyete”nӓ dӓ urın birelgӓn. Kitap 43 bülektӓn tora. Bilgele bulğança, ӓlege kitapta süz - yazmışın çit il xezmӓte belӓn bӓylӓgӓn xӓrbi tatar yegeteneñ yazmışı turında bara.

   Firdӓwes xanımnıñ süzlӓrenӓ kürӓ,1855nçe yıda Penza töbӓgeneñ Kaçkaru-Kuteevka awılında tuğan Möxӓmmӓtşakir Yavayıv, Aziyӓdӓ ğıylem êstӓp qaytqaç, tuıp üskӓn cirendӓ öylӓnep ber yıl ğına tora da, Törkiyӓgӓ kitep bara. Anda xӓrbi diñgezçelӓr mӓktӓben tӓmamlap, ğomeren xӓrbi xezmӓtkӓ bağışlıy. Tatar yegete 7 tel belӓ. Bik tӓ zirӓk bula, şul zirӓklege arqasında millӓttӓşebez Möxӓmmӓtşakir -  törek soltanı Abdulxӓmit Soltannıñ ışanıçın qazana. Işanıçlı hӓm dӓ zirӓk tatar yegete zur dӓrӓcӓdӓge söylӓşülӓrdӓ tӓrcemӓçe genӓ tügel, Abdulxӓmit Soltannıñ  kiñӓşçese bularaq ta qatnaşa. Bilgele bulğança,Şakir paşa üzeneñ tuğan watanın da onıtmıy:Törkiyӓgӓ kilgӓn qardӓşlӓrenӓ, awıldaşlarına matdi yӓrdӓm kürsӓtӓ. Tuğan awılına mӓçet tӓ saldıra.

   Firdӓwes Tumerkina üzeneñ yıraq babası Şakir Yavayıvnı Törkiyӓdӓ tatar danın kütӓrüçe dip atıy. “Çit cirlӓrdӓ yӓşӓsӓ dӓ, babayım yuğalıp qalmağan, generel dӓrӓcӓsenӓ ireşkӓn. Ul berqayçan da tatar buluınnan baş tartmağan. Üze turında az söylӓsӓ dӓ, qaydan kilgӓnen yӓşermi. Ӓbiyemneñ söylӓwe buyınça, Şakir paşa Törkiyӓgӓ kilgӓn bik küp tatarlarğa yӓrdӓm itkӓn, döreslekne yaratuçı keşe bulğan, yarlı xalıqlar öçen mӓdrӓsӓlӓr açqan. Bez babayıbız belӓn ğorurlanabız,”-dip üzeneñ kiçereşlӓre belӓn urtaqlaşa Firdӓwes xanım “Şakir paşa êzlӓrennӓn” isemle kitabın tӓq’dim itkӓndӓ.

   Firdӓwes xanımnıñ añlatularına kürӓ, Şakir paşa tuğan yağı Penza ölkӓsennӓn kitkӓndӓ üzenӓ istӓlek itep ӓnise tegep birgӓn namazlığın ala. Ğomereneñ soñğı könnӓrenӓ qadӓr şul namazlıqqa basıp namaz qıla. Ul namazlıq ӓle dӓ  Şakir paşanıñ Törkiyӓdӓge onıqlarında saqlana.

     Möxtӓrӓm tıñlawçılar, millӓttӓşebez Firdӓwes Tumerkinanıñ babası - tanılğan törek generalına bağışlap yazılğan “Şakir paşa êzlӓrennӓn” isemle kitabı belӓn tanıştırunı kilӓse tapşıruıbızda däwam itӓrbez.

Çığanaqlar:

1) https://tatar-congress.org/yanalyklar/torkiyadege-tatar-generaly-shakir-pasha-turynda...

Möbӓrӓkşina Z.,:<<Törkiyӓdӓge tatar generalı Şakir paşa turında:Aqılı belӓn Törkiyӓdӓ tatar danın kütӓrgӓn>>.28.09.2022

2)https://tatar-congress.org/ru/blog/po-sledam-shakir-pashi/

Burxanov A.A.,<<Po sledam Şakir-paşi…>>.30.04.2021

3)https://samtatnews.ru/2021/05/17/%d1%

<<Şakir-paşa tatar millӓtennӓn berençe törek generalı bulğan>>.17.05.2021 (Samar Tatarları jurnalı.)(Azatlıq.org)

 Törle çığanaqlardan tuplap ӓzerlӓwçe: Kadriyӓ Meyvacı.



Bäyläneşle xäbärlär