Ämirxan Yenikineñ icatı belӓn qızıqsınuçı törek ğalime Al’p Ärän Dämirkayanıñ êşçӓnlege (däwamı)

Törek häm tatar xäzinäläre 11?2022

1902906
Ämirxan Yenikineñ icatı belӓn qızıqsınuçı törek ğalime Al’p Ärän Dämirkayanıñ êşçӓnlege (däwamı)

Törek häm tatar xäzinäläre 11/2022

Yazmabıznı ӓdӓbiyat ğalime,filologiyӓ fӓnnӓre doktorı,professor Daniyӓ Zahidullina xezmӓtlӓrenӓ,internet çeltӓre mӓğ’lümatlarına  nigezlӓnep ӓzerlӓdek.

  Ӓmirxan ağa Eniki 20nçe yöz tatar mӓdӓniyӓtendӓ layıqlı urınnı aldı.Xӓzerge tatar ӓdӓbiyatında berkem belӓn dӓ alıştırıp bulmıy torğan tarixi urınnı bilӓgӓn ӓdipneñ icat individual’lege  hӓr’yaqlap öyrӓnügӓ layıq.Şul cӓhӓttӓn  ӓdip icatın öyrӓnüçe,ӓdip  belӓn yaqınnan qızıqsınuçı  yӓş’  törek ğalime Al’p Eren Demirkayanıñ êşçӓnlege turında da qısqaça söylӓp ütü urınlı bulır.

  Ӓye,Ӓmirxan Eniki teması törek ğalimen dӓ bitaraf qaldırmıy,ӓlbӓttӓ.Ğalim Demirkayanı  Eniki icatı 20nçe ğasır urtasınıñ bik üzençӓlekle ӓdӓbiyatına alıp kerӓ.Ul Böek Watan suğışı çorı belӓn bӓyle tatar balalar şiğ’riyӓtenӓ bağışlanğan külӓmle xezmӓt ӓzerli.Anı ayıruça  tatar şiğır’  tözeleşe,anıñ poêtik üzençӓleklӓre,poêma janrı turındağı tarmaq  qızıqsındıra.Törek ğalime üzeneñ êşçӓnlegen tağın ike temağa yünӓlderӓ: tatar hӓm törki ӓdӓbiyatlarda kolxozlaşu teması hӓm 20nçe ğasırnıñ berençe yartısında tatar mӓdӓni berleklӓre belӓn bӓyle temalar.Ӓlege temalarğa kereşüwen dӓ ul 20nçe ğasır urtası tatar ӓdӓbiyatınıñ ğayӓt’  qızıqlı,bay buluwı belӓn añlata.

 Ӓmma dӓ lӓkin törek ğalimeneñ töp öyrӓnü êşçӓnlege,anı cӓlep itkӓn xӓzinӓ bulıp toruçı -  Ӓmirxan Eniki icatı bulıp tora.Demirkaya tatar ӓdiben törki dön’yadağı zur fiker iyӓse,ӓdӓbiyatnı üzgӓrtkӓn,andağı xikӓyӓlüw stilen kamillӓştergӓn oluğ şӓxes bularaq kürӓ hӓm aña yuğarı bӓyӓ birergӓ tırışa.Anıñ yazuçı icatına bağışlanğan monografiyӓse törki mӓdӓniyӓttӓ tatar yazuçısınıñ urının barlap yazılğan.Ğalim 1960-1980nçe yıllar tatar ӓdӓbiyatın törek hӓm rus avangardı kontekstında küzӓtӓ.

 Ğalim Al’p  Demirkayanıñ xezmӓtlӓreneñ  berençe bülege <<Tatar ӓdibe Ӓmirxan Enikineñ tormışı, anıñ ӓdip bularaq keşelege,hӓm anıñ ӓsӓrlӓre>> dip atala.Bilgele bulğança,biredӓ tatar ӓdibeneñ tormış  xikӓyӓse hӓm ӓdӓbi,publiŝistik icatına urın birelӓ. Demirkaya üzeneñ kiñqırlı êşçӓnlegendӓ , Ӓmirxan Enikineñ   povest’larına,xatirӓ-istӓleklӓrenӓ,tӓrcemӓlӓrenӓ,sӓyӓxӓtnamӓlӓrenӓ,ictimağıy-sӓyӓsi hӓm milli yazma-mӓqalӓlӓrenӓ,qısqası barısına,barısına da ğıyl’mi  bӓyӓ birergӓ tırışa.Qısqası,anıñ ӓsӓrlӓreneñ tӓêsir köçe ayıruça iğ’tibarğa layıq ikӓnen kürsӓtӓ.

   Ӓ inde Al’p  Demirkaya êşçӓnlegeneñ ikençe bülegenӓ küz salsaq,ul anda yazuçınıñ  xikӓyӓlӓren analizlauğa urın birӓ.Bu bülektӓ yӓş’  ğalim tarafınnan Enikineñ 37 xikӓyӓse centeklӓnep analizlana.Biredӓ yazuçınıñ ӓsӓrlӓrendӓ milli hӓm sӓyӓsi temalar,mӓğ’rifӓtçelek,din hӓm ruxanilarğa mönӓsӓbӓt motivları,suğış teması,tatar-başqort mönӓsӓbӓtlӓre,mӓxӓbbӓt,yalğızlıq,qurqu hӓm başqa motivlar sürӓtlӓnӓ.Şul uq waqıtta ğalim  Eniki prozasındağı millilekkӓ dӓ iğ’tibar birӓ.Şılay uq waqıyğalarnıñ waqıtı,urını,tuğan cir,milli atamalar,frazeologizmnar,simvolik sürӓtlӓr,yӓşӓw rӓweşe turında da süz alıp barıla.Ӓdipneñ icatında keşe canınıñ meñ törle xasiyӓte niqadӓr tabiğıy,nӓzaqatle,ixlas hӓm ğam’le  sürӓtlӓnüwe dӓ ğalimne bitaraf qaldırmıy.

  Ӓlbӓttӓ,Ӓmirxan ağa Enikineñ ӓsӓrlӓrendӓ yaqtı sağış,tormışnı raslawçı moñ,yuatuçı ömet bar alarda.Şunı da iskӓrtep kitӓse kilӓ,Ӓmirxan Eniki ӓsӓrlӓreneñ iskermӓweneñ sere – alarnıñ keşeleklegendӓ hӓm poêtik kamillegendӓ.Bilgele,Ӓmirxan Eniki iseme – tatar hӓm törek kebek yaqın qardӓş xalıqlarğa ğına tügel,ӓ böten törki dön’yağa bilgele bulğan oluğ ber isem.Ul bezneñ meñ yıllıq,küp ğasırlıq törki ruxın,anıñ xӓzinӓsen,anıñ moñın,oluğlıq hӓm böyeklegen armıy-talmıy raslawçı,üze dӓ böyek bulğan ӓdip.Ӓmirxan Eniki – ozın ğomerle,bӓxetle yazuçı,çönki anıñ icat çişmӓse xalıq yörӓgenӓ tamırlanğan.

 Yazmabıznı yomğaqlap şunı ӓytӓse kilӓ,kürenekle yazuçı Ӓmirxan ağa  Eniki ӓsӓrlӓren öyrӓnüçe törek ğalime Al’p Eren Demirkayanıñ  bu êşçӓnlege ,ӓdipneñ  bay mirasın törki dön’yağa  yuğarı bӓyӓlӓp,şӓrexlӓp ireşterü maqsatı  bularaq tormışqa aşuçı  bay ber  törek-tatar xӓzinӓse bulıp tora.Bu ölkӓdӓ yӓş’   ğalimgӓ cawaplı xezmӓtendӓ yaña açışlar,yaña tabışlar ğına nasıyp buluwın telӓp qalası kilӓ.

 Çığanaqlar:

1) http://kazanutlary.ru/i-archive/journal-materials/2021-8/mirkhan-eniki-trek-telend

Zahidullina D.,<<Ӓmirxan Eniki-törek telendӓ.>>  08.2021

2) https://videouroki.net>razrabotki

Atkulova A.İ.:<<Ӓmirxan Eniki ӓsӓrlӓreneñ üzençӓlege turında fӓnni-êzlӓnü.>>  21.03.2017

Törle çığanaqlardan tuplap ӓzerlӓwçe: Kadriyӓ Meyvacı.

 

 



Bäyläneşle xäbärlär