Tatar milläteneñ xäl itüe zarur mäs’äläläre

Bötendönya tatar ligası başlığı, ğalimä häm yazuçı Gönül Pultarnıñ yazması.

427077
Tatar milläteneñ xäl itüe zarur mäs’äläläre

Qimmätle ildäşlär, millättäşlär!

Uzğan 2015nçe yıl mäs'äläsendä wazğiyät xisabın yasağan çaqta östendä toruıbız häm qısqa yäki ozaq möddätle çişeleş tabuıbız zarur törle problemalarıbıznıñ buluın küräbez. Tübändä bolardan qayberäwlärenä tuqtalıp uzarğa telim. Diasporanıñ da çişeleşläre mäs'äläsendä öleş kertä aluın uylıym.

1. 2016nçı yılda Rusiyä Federatsiyäse eçendäge Tatarstan üzidaräle cömhüriyäteneñ däwlät räisenä Prezident dip äyteläçäkme? İñ aşığıç problema şuşı. 2010nçı yıldan birle Tatarstannı citäkläwçe häm uzğan sentyabr ayında ütkärelgän saylawda berençe bulğan Röstäm Miñnexanov “Prezident" isemen saqlap qala alaçaqmı? Belengäne kebek, 1998-2010 aralığında Tatarstan Premyer-ministrı bulğan Miñnexanov 2010nçı yılda ul çaqtağı Rusiyä Federatsiyäse Däwlät başlığı Medvedev tarafınnan Prezident itep bilgelängän ide. Sentyabrdä isä saylaw belän ikençe tapqır prezident buldı – rus räsmiläreneñ “cirle" yäki “regional" bularaq kürgän, ämma Tatarstanda Miñnexanovnıñ Prezident wazıyfasına “ışanıç belderü qararı" üzençälegenä iyä saylaw belän. Törek ilenä yasağan säyäxätläre waqıtındağı xäräkät räweşläre belän ildäşlärneñ söyüen qazanğan Miñnexanovnı Törkiyädäge diasporanıñ yaqlawı mäğlüm. Fäqät Prezident sıyfatınıñ yuqqa çığuı – ni barı tik şäxese belän bäyle täräqqiyät, ni dä däräcä isemeneñ üzgäreşe. Tağın da kübräk simvolik mäğnäläre bar. Gorbaçyov çorında başlanğan, Yeltsin däwerendä däwam itkän, xätta ozaq yıllar buyı alıp barılğan söyläşülär näticäsendä qanuni bularaq kileşü belän raslanğan, läkin Putin rejimı tarafınnan qabul itelgän törle qararlar belän eçe buşatılğan “maxsus status"nıñ iñ soñğı öleşläreneñ dä xätta yuqqa çığuıdır.

2. Tatarstannıñ Çallı şähärendäge Tatar İctimaği Üzäge başlığı Räfis Qaşapov näq ber yıl elek 2014nçe yılnıñ dekabr ayında Änkaradan qaytqan çağında qulğa alınğan ide. 2015nçe yılnıñ sentyabr ayındağı mäxkämä utırışında öç yılğa törmägä utırtıldı, äle dä “ cäza"sın çigä. Qaşapov internetta yazğannarı belän gäyeplänä. Tulısınça “süz irege" waqiğası aldında torabız. Älbättä, bu wazğiyätkä Rusiyä Federatsiyäse külämendäge totışlarnıñ häm ğämällärneñ çağılışı bularaq qarawçılar bulırğa mömkin. Ämma bez üz ildäşebez, millättäşebez belän qızıqsınabız. Anıñ häm başqa böten “fiker cinayätçeläre"neñ 2016nçı yılda irekkä qawışuın telibez.

3. Şulay uq aşığıç bulğan, häm qısqa häm dä ozaq möddätle çişeleşne zarur qılğan tema isä – tel mäs'äläse. Qısqa waqıtta mediadan belgännärebezgä kürä, uqu-uqıtu teleneñ rusça belän çikländerelüe mäs'äläseneñ xäl itelüe zarur, fäqät ozaq möddättä yäşlärgä üz ana tellären dä öyränü telägen señderüneñ yulın tabu bik möhim mäs'älä. Kürgänemçä, kapitalist dünyağa quşılunıñ cälep itüçänlege belän şul xätle töp ağım belän bötenläşü borçıluında ki, başqa närsä uylıy almıylar, ana tellären (tuğan tellären) öyränmiçä qalunıñ millät cähätennän nindi mäğnägä turı kiläçägen küz aldına kiterü öçen waqıtları häm sabırlıqları yuq.

Yuğisä millätneñ barlığı, milli tel häm milli mädäniyätneñ ber-berse belän bäyläneşle, ber-bersenä bäyle öç faktor buluı çınbarlığı mäğlüm. Milli telneñ yuğaluı milli mädäniyätne dä eroziyağa duçar itäçäk.

4. Belengäne kebek, 2014nçe yılnıñ mart ayında Rusiyä Federatsiyäse Qırım yarımutrawın üz cirlärenä quştı (annektsiyäläde). Traditsion bularaq “qırım tatarları" belän “qazan tatarları" ayırım berär cämğiyät. Altın Urda tarqalğan çaqta ayırım berär xanlıqqa iyä bulğannarı, Patşa idaräse cimerelgän çaqta da ber-berlärennän ayırım däwlät tözügä yünälgännäre kebek bügen dä, äytik, Törkiyädä ayırım cämğiyätläre bar häm Täpräş belän Sabantuyı ayırım ayırım qotlana. Fäqät, sez dä iğtibar itkänsezder, bu soñğı yalğawdan soñ (annektsiyädän soñ) Tatarstanda fiker yörtüçe ildäşlär qırım tatarların tulısınça üzlärennän isäpläde, alarnıñ problemaların üz problemaları itep qabul itte. Bu problemaları öçen borçıldılar. Bu räweşle Qırımnıñ yalğanuı (annektsiyäse) belän Rusiyä Federatsiyäseneñ xalıq sanı artqan bulsa, ber ük waqıtta federatsiya eçendäge tatar xalqı da artqan buldı. Monnan soñ tatarlarnıñ zihen xäterendäge mäs'älälärdä qırım tatarların da isäpkä alu zarurlığın küräm. Monıñ yaña ber täräqqiyät buluı häm monnan soñ şuşı yünäleştä planlaştıru yasawnıñ zarurlığı mäğlüm.

5. Xäzergä çaqlı xäl itelmiçä qalğan problemalardan berse isä “referendum" mäs'äläse. Şotlandiya yäki Kataloniyada referendum oyıştırılğan çaqta Könbatıştağı tanışlarım miña 1992nçe yılnıñ aprel ayında Qazanda ütkärelgän referendum turında sorıylar. Xoquq yağınnan wazğiyät nindi min dä belmim. Xätta bu wazğiyät Rusiyä Federatsiyäseneñ eçke xoquqımı, xalıqara xoquqmı, keşe xoquqları mäxkämäsen qızıqsındıramı, belä almıym. Aradan 23 yıl uzğanı öçen näticäneñ waqıtı çıqqanmı? Näticägä qarap xäräkät itmägän Boris Yeltsin ülgängä kürä yaña referendum kiräkme?

6. İstanbulda 2015nçe yıldağı Sabantuyında TRT isemennän soraw birgän Säğit Xäyrigä äytkänem kebek, 21nçe ğasırda ozaq möddättä tatar milläte öçen iñ kiräkle bulğan adım – ör-yaña ber “küzallaw"nı buldıru. 1991nçe yılda Sovetlar Berlege tarqalğan çaqta şağir Ğabdulla Tuqay alğı planğa çığarılğan, Sabantuy kebek bäyräm milli däräcädä qotlanğan tatar mädäniyäte belän oçraştıq. Sıynıflarnıñ barlığına qarşı bulıp, keşelär arasında tigezlekne nigez itep alğan, eşçene häm awıl keşesen zurlağan kommunist rejimınıñ awıl balası Tuqaynı alğı planğa aluı añlaşılırlıq ber xäräkät räweşe. Monnan tış 30 yäşe tulmıyça wafat bulğan Tuqaynıñ keşeneñ küñelen tetränderäçäk, bu räweşle dä şunda uq yaqınlıq toyılaçaq tormış xikäyäse bulğanı kebek kimçeleksez ber uzğanlığı bar: patşa Rusiyäse cimerelgänçe wafat bulğanı öçen Sovetlar Berlege mäs'äläsendä bernindi fiker beldermägän, ni antikommunistlar ni dä kommunistlar üzen tänqitli ala. Şul uq räweşle tufraqqa bäyle yäşägän awıl cire keşeseneñ igen-basu eşläre tämamlanğannan soñ küñel tınıçlığı belän yola bularaq “tuy" uzdıruı, yäğni bäyräm itüen milli bäyrämgä äyländerü kommunizm ruxına turı kilgän. 1992nçe yılda Qazanğa baruçılarıbız ul çaqtağı İlbaşı Mintimer Şäymiyev üze dä qatnaşqan häm däwlät däräcäsendä oyıştırılğan açıq mäydan cıyılışı üzençälegendäge Sabantuy belän oçraştı. Ul yıldan soñ äkrenläp diasporada da qotlana başlanğan Sabantuy Törkiyädä inde Tatarstan wäkilçelege oyıştırğan, Tatarstannan ministr yäki yuğarı däräcäle räsmi zatlar qatnaşqan, biyü törkeme xosusıy bularaq çığış yasarğa kilgän zur külämle çarağa äylände.

Biredä barı tik ike ürnäkkä tuqtalıp uzdım, ämma barıbıznıñ da belgäne kebek, Sovet rejimınıñ Tatarstanda buldırğan sotsialist çıraylı mädäniyätneñ tağın şaqtıy elementı bar. Bolarnıñ xäter saqlağıçında härwaqıt urını bulaçaqtır. Fäqät Sovetlar Berlegeneñ tarqaluınnan yegerme yıldan kübräk waqıt uzğannan soñ monnan arı 20nçe yözdä “proletar" belän “tovariç"-“iptäş"neñ zihen ülçämlärenä qarap täqdim itelgän proyekt tışında, töp ağımğa bağlanışları cähätennän başqa elementlarğa bäyläneşle bulğan yaña buınnarğa, sovet kulturası qısasınıñ aryağına küçä alğan millättäşlärebezgä, intellektual' häm/yäki şähärdäge ildäşlärne qızıqsındıra alaçaq, yegerme berençe ğasırnıñ säyäsät häm sizgerlek dönyasın çağıldıruçı yaña ber “küzallaw"ğa ixtıyac bar kebek toyıla miña. Tışqa qarata kürsätmälegebez dä şuşı yaña proyekt häm iyä bulğan omtılışlarıbız, köçle teläklärebez bulırğa tiyeş.

Häm inde noyabr ayında Törkiyäneñ Rusiyäneñ ber oçqıçın bärep töşerüeneñ Törkiyä belän Tatarstan arasındağı mönäsäbätlärgä tiskäre yoğıntı yasıy alaçağın uylarğa bula. Monıñ iñ äz külämdä buluın, iñ äz zıyan belän ütkärep cibärelüen ömet itik.

Uzğan cäy axırında Törkiyä belän Tatarstan äğzalärennän torğan ber şura Qazanda açılğan İstanbul parkında 1917nçe yılda tözelgän Milli İdaräneñ qoruçı Başlığı Sadri Maqsudi häykäleneñ salınuı qararın qabul itte. İstanbul şähär xakimiyäte Qazanda tanılğan ber skulptorğa zakaz birde. Xäzerge plan - hawalar cılınğaç 2016nçı yılnıñ yazında İstanbul şähär xakimiyäte başlığı Kadir Topbaş qatnaşuında häykälneñ açılışın yasaw.

1918nçe yılda bolşeviklar däwläten cimergännän soñ 1919nçı yılda başlanaçaq Parij tınıçlıq konferentsiyäsendä milläteneñ däğwasın täqdim itü öçen çit ilgä çıqqan Sadri Maqsudi, belengäne kebek, ilenä qayta almıy. Frantsiyağa urnaşqaç, Atatörekneñ çaqıruı belän Törkiyägä kilde häm tormışınıñ qalğan öleşen, Arsal familiyasın alıp, Törkiyä Cömhüriyätenä xezmät itügä bağışlıy. Qazandağı İstanbul parkına anıñ häykälen salunıñ närsäne simvolaştıruın da häykäldä yazılğan şuşı süzlär bik matur itep belderä: “Bu häykäl XIX häm XX yözdä Törkiyäneñ säyäsät, belem, mäğarif häm mädäniyät tormışına möhim öleş kertkän böten törek-tatar zıyalılarınıñ istälegenä bağışlana." Ğibarädä “törek-tatar" dip äytelüe Sadri Maqsudineñ räis bulıp saylanğan däwläteneñ iseme mäğnäsendä tügel, çığışı belän tatar bulğan Törkiyä Cömhüriyäte watandaşı mäğnäsendä. Minem telägem - açılışta mömkin bulğan xätle kübräk häm çığışı belän tatar bulğan Törkiyä Cömhüriyäte watandaşınıñ häm ğomumän diasporadan başqa däwlätlärneñ tormışına öleş kertkän ildäşebezneñ, millättäşebezneñ qatnaşa aluı.

Barığızğa xörmät häm söyülärem belän

Fännär kandidatı Gönül Pultar.

Fotosürättä: Tanılğan cämäğät eşleklese Sadri Maqsudineñ onığı Gönül Pultar (uñda) “Törkiyä awazı" radiosınıñ tatar redaktsiyäse citäkçese Säğit Xäyri belän bergä İstanbul sabantuyında. 2015nçe yıl.



Bäyläneşle xäbärlär