Vasiliy Vasil’yeviç Radlov

Törki dön’ya: şäxeslär häm äsärlär 25/2024

2152256
Vasiliy Vasil’yeviç Radlov

Törki dönya: şäxeslär häm äsärlär 25/2024

 

“Törki dön’ya: şäxeslär häm äsärlär” tapşıruınıñ bügenge çığarılışında törki tel belemenä nigez saluçı, tyurkologiya cämğıyätendä “Turkologiyäneñ atası” bularaq tanılğan tel belgeçe Vasiliy Vasil’yeviç Radlov (almança iseme Vil’xelm Fridrix Radlov ) turında süz alıp barabız.

Zamança törkiyät buldıruda äydäp baruçı Fridrix Radlov törki dön’yağa bağışlanğan xezmätläre uñayınnan “Tyurkologiyäneñ atası” bularaq bilgele. Radlov 1837 nçe yılda Berlinda poliśiya ğailäsendä tua. 1854 nçe yılda Berlin universitetınıñ fälsäfä fakul’tetına uqırğa kerä. Fälsäfädän tış, ul lingvistika belän qızıqsına häm möhim tel belgeçläreneñ lekśiyälärendä häm konfernśiyälärendä qatnaşa. Tellär belän qızıqsınu ivrit, ğaräp, farsı, qıtay häm man’çjur tellären öyränügä kiterä. Nemeś ğalime V.Şott Radlovnıñ könçığış telläre belgeçe buluında zur rol’ uynıy. Annan mongol, tatar, man’çjur häm qıtay tele däresläre ala. Tellär belän quzıqsınuı arqasında Rusiyägä barırğa bula häm rus telen öyränä başlıy. Ul 1858 nçe yılda Yena universitetında doktor titulı ala häm şul uq yılnı Rusiyägä kitä. Radlov Peterburg universitetında imtixan tapşıra häm uqıtuçı diplomın ala, Barnaul şähärendäge mäktäpkä uqıtuçı itep bilgelänä. 

Rusiyägä küçengän Radlov törki qawemnärneñ tel, tarix, fol’klor häm êtnografiyäse belän qızıqsına. Anıñ töp fänni xezmätläre 22 yäşendä Sebergä säyäxäte waqıtında häm anda 12 yıl yäşägändä başlıy. Ul qışın uqıtuçı bulıp êşli, cäyen Seberdä häm Törkestanda yäşäwçe törle qawemnär arasında säyäxät itep tel häm mädäniyät belän bäyle çığanaqlarnı terki. Radlov säyäxätlärendä törki tel, xalıq ädäbiyätı, fol’klor, arxeologiya, geografiya ,statistika häm iq’tisad ölkäsendä materiallar cıya. Bez anıñ törki cämğıyät’lärne yaqınnan tanuın 1866 nçı yılda dön’ya kürgän “Törki qawemnärdä xalıq ädäbiyätı problemaları” isemle täwge  äsäreneñ kereş süzennän bik açıq küräbez. Bu kereş süzdä ul törki ıruğlarnı tübändägeçä bäyäli: “Dön’yada ber genä tel sem’yalığı törki tel kebek kiñ geografiyägä taralmağan. Törki teldä söyläşüçe qawemnär Afrikanıñ tön’yaq-könçığış töbägennän Törkiyägä häm Rusiyäneñ kön’yaq-könçığışınnan Seberneñ kön’yağına häm Gobi çüleneñ êçke öleşenä qadär taralıp yäşilär. İslamnı qabul itkännän soñ alarnıñ kübese başqa xalıqlar häm ayıruça din qardäşläre ğaräplär häm farsılar täêsirendä qala. Bu yoğıntını ayıruça ädäbi äsärlärdä kürergä mömkin. Alar üz tellärenä turı kilmägän ğaräp grafikasın ğına qabul itep qalmıylar, şulay uq bu teldän meñlägän süzlär alıp yazma tel buldralar, ul telne törle çuar töslärdäge külmäk belän çağıştırıp bula. Bu yazma tel törki xalıq öçen añlaşılmıy, şuña kürä xalıqnıñ mädäni däräcäsen kütärü urınına, xalıq mädäniyätenneñ köç, ilham almağanğa üz - üzen tonıqlandıra ide”.

Radlovnıñ Rusiyädäge tormışı häm ğıyl’mi êşçänlege öç çorğa bülenä: Altay, Qazan häm Peterburg. 1859-1871 nçe yıllarnı üz êçenä alğan berençe çorda Altay häm Könbatış Seber törkiläreneñ tele, êtnografiyäse häm fol’klorı turında materiallar cıya. Ul Könçığış qırğız dalalarında, Xakasiyada, Cidesuda tikşerenülär ütkärä. Ğalim tormışınıñ 1871-1884 nçe yıllardağı Qazan çorı pedagogik häm administrativ êşçänlek belän bäyle. Radlovnıñ tormışı häm êşçänlegendäge 1884-1918 nçe yıllarnı üz êçenä alğan Peterburg çorı isä Aziya xalıqlarınıñ ädäbiyatı häm tarixı buyınça akademik itep saylanudan başlana. Anıñ tyurkologiyägä möhim öleşläreneñ berse - Run yazmaları tabılu belän 1891 nçe yılda Radlov citäkçelegendäge delegaśiyäneñ Mongoliyägä tikşerenülär ütkärergä kitüe ide. Ul “Kodeks Kumanikus” häm “Qotadğu beleg” kebek şedevrlarğa zur öleş kertä. Anıñ iñ zur äsäre – 1888 nçe yılda basılğan “Törki dialektlarnıñ süzlek täcribäse”.

Radlov şulay uq uyğır qul’yazmaları häm äsärläre belän dä qızıqsına häm bu temağa da tikşerenülär ütkärä.

Fänni tikşerenülär belän bergä ul administrativ êş belän dä şöğıl’länä. 1885-1890 nçı yıllarda Fännär akademiyäseneñ Aziya muzeyın , 1894-1918 nçe yıllarda Antropologiya häm êtnografiya muzeyın citäkli. Radlov Rusiya geografik cämğıyäte, Seberne öyränü cämğıyäte, Rusiya arxeologiya cämğıyäte kebek oyışmalarnıñ êşçänleklärendä aktiv qatnaşa. Universitetlarda uqıtmasa da, N.F Katanov, P.M. Melioranskiy, S.E.Malov, A. N. Samoyloviç kebek tanılğan ğalimnärne äzerläwgä zur öleş kertä.

Radlovnıñ mäqaläläre häm säyäxät yazmalarınnan qala barlığı 20 möhim äsäre dön’ya kürä. 1918 nçe yılnıñ 29 nçı aprelendä Peterburgta wafat bulğan Radlovnıñ tyurkologiya ölkäsendä äydäp baruçı buluın anıñ üze qaldırğan tübändäge yazmasınnan añlıybız:” Min ğomeren buyı yaña fän - tyurkologiya buldıru häm anı üsterü öçen yäşädem, bu fänne mömkin bulğan qadär alğa cibärü öçen xezmät ittem. Minem êşçänleklärem – başqalarnıñ da yärdämen taläp itkän bu fän ölkäseneñ tämamlanuı häm tyurkologiyäneñ däwam itüe öçen nigez taşları”.

           Vasiliy Vasil’yeviç Radlov (almança iseme Vil’xelm Fridrix Radlov) törki dön’yanı törle yaqlap tikşergän, tyurkologiya tarixında yaña çor açqan häm 81 yıllıq ğomereneñ 60 yılın bu tikşerenülärgä bağışlağan tyurkolog bularaq härwaqıt tarixta qalaçaq.

 Nazgül Qadırova äzerlägän “Törki dön’ya: şäxeslär häm äsärlär” tapşıruınıñ bügenge çığarılışında üze qaldırğan äsärläre äle dä universitetlarda däreslek bulıp uqıtılğan tanılğan ğalim Vasiliy Vasil’yeviç Radlov (almança iseme Vil’xelm Fridrix Radlov) turında süz alıp bardıq. 

 

Çığanaqlar:

1. G. Selcan SAĞLIK. (2008). Wilhelm Radloff'un hayatı ve Sibirya Türk halklarının kültür dokusu üzerine görüşleri. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi S.9, s. 471-486.

2. Oya AKDENİZ. (1998). WİLHELM RADLOFF, Ana Dili Dergisi, TÖMER Yay., Say.:7, Temmuz-Ağustos.

3. A. KOLESNİKOV, İ. KAMALOV (2011). Avrasya Türkologları Sözlüğü, 1. Cilt. s. 148-150.

 

 

 

 

 



Bäyläneşle xäbärlär