Berençe qazaq ğalime Çokan Wälixanov

Törki dönya: şäxeslär häm äsärlär 24/2024

2148337
Berençe qazaq ğalime Çokan Wälixanov

Törki dönya: şäxeslär häm äsärlär 24/2024

Bügenge yazmabızda tarixçı, êtnograf, fol’klorçı, säyäxätçe, berençe qazaq ğalime Çokan Wälixanov turında süz alıp barırbız.

Ğalim-mäğrifätçe bulğan Çokan Wälixanov törki tarix tikşerenülärendä dä möhim rol’ uynağan. Çokan 1835 yılnıñ noyabrendä Omsk ölkäse Amankaragay tışqı okrugı Koşborın qışlağında okrugnıñ ölkän soltanı ğailäsendä tuğan. Tuğaç quşılğan iseme - Möxämmäd Xänäfiyä, Qazaq xanlığı xanı Abılay xannıñ näselennän (çıñğızlı). Ätiseneñ babası bulğan Abılay - Qazaq xanlığınıñ 18nçe xanı. 6 könçığış telen belgän äbise Ayganım onığın üsterügä zur öleş kertä. Äbise añlatqan borınğı rivayät’lär, babalarınıñ uñışları, cirle ğoref-ğadätlärne tıñlap üskän Çokan ğomere buyı watanpärwär bula. Änise Zäynäp häm ätise Çıñğız yuğarı belemle keşelär bulğan. Çokan 12 bertuğan arasınnan citezlege häm şäxese belän ayırılıp torğan. Keçkenä yäş’tä ğaräpçäne öyränä ul. Şulay uq könçığış tellären, geografiya, tarix, matematikanı häm karandaş belän räsem yasarğa öyrängän.

1853 yılda Seber kadet korpusın tämamlağaç, Könbatış Seber general-gubernatorlığında xezmät itä. Urta Aziyagä häm Qıtayğa oyıştırılğan berniçä êkspediśiyadä qatnaşa. 1857 yıldan Rusiyä İmperiyase geografik cämğıyäte äğzase. 1860-1861 yıllarda Sankt-Peterburgta yäşi, Rusiyä İmperiyase Fännär akademiyase belän xezmättäşlek itä. Rus demokrat zıyalıları belän aralaşa. Ğalim-mäğrifätçe bulıp kitüenä rus fäne häm mädäniyäte wäkilläre G.N. Potanin, İ.N. Berezin, F.M. Dostoyevskiy h.b. täêsire zur bula. Rus êtnograf häm tarixçı G.N. Potanin anıñ turında bolay dip yazğan: “Çokan bik tiz qamilläşte häm üze belän bergä uqığan rus iptäşlären dä uzıp kitte. Çokannıñ mäktäptäge uñışları häm säläte tirä-yün’däge küp kenä keşegä täêsir itte.”

1858-1859 yıllarda wazifası buyınça Qaşğar şähärenä bara. Biredä uyğırlar belän bäyle möhim mäğlümatlar cıya. Ğıyl’mi xezmätlären rus telendä yaza. Ğıyl’mi êzlänülär ölkäse kiñ qırlı bula: tarix, êtnografiya, geografiya, lingvistika, arxeologiya, säyäsi iqtisad. Wälixanov Üzäk Aziya xalıqları tarixı häm mädäniyäte buyınça êzlänülär alıp barıp, Rusiyä İmperiyase könçığışnı öyränü fänenä sizelerlek öleş kertä: “Cungariya turında oçerklar”, “Qırğızlar”, “Abılayxan”, “Seber vedomstvosı qırğızlarında sud reforması turında yazmalar, “Qıtay imperiyaseneñ könbatış töbäge häm Golca şähäre” h.b. Qırğız dastanı “Manas”nı yazıp ala häm ber öleşen rus telendä bastırıp çığara.

1864 yılda Çernyayevnıñ xärbi operaśiyasendä qatnaşa. Bu operaśiya Äwliyä Ata nığıtması häm tirä-yağına yünälgän bula. Çokan bu urınnarnıñ Rusiyägä quşıluınıñ diplomatiya kanalı yärdämendä bulaçağına ışandı. Xärbi däräcäse töşerelgän Çokan ber awılğa kilep urnaşa. Biredä öylänä. 1865 yılda tuberkulezdan wafat bula.

Çokan Wälixanov qazaqlar mifologiyase buyınça materiallar, tarixi rivayät’lär cıya. 1860 yıllarda qazaq fol’klorı buyınça mäqalälär bastıra. “Abılay turında cır”, “Uraq cırları”, “18nçe ğasır batırları turında tarixi rivayät’lär”, “Zur Qırğız-Qaysaq Urdası rivayät’läre häm legendaları”. Akınnarnıñ improvizaśiya üzençäleklären, qazaq xalıq cırların, qazaq şiğıreneñ ritmikasın öyränä. Fänni êşläre häm köndälek yazmaları öçen üze räsemnär dä (portretlar, peyzaj küreneşläre) yasıy. Akvarel’ qullanıp yasağan “Zur Urda qazaqları” kartinalar śiklı bar. Çokan Wälixanov êşçänlekläreneñ berençe cıyıntığı Potanin yärdämendä 1887 yılda basıldı. Möxärrire Peterburg universitetı professorı N.İ. Veselovskiy ide. Ülemeneñ 100 yıllığında zur tırışlıq belän cıyılğan êşçänlekläre urın alğan “Sobraniye Soçineniy v Pyati Tomax” isemle äsär dön’ya kürde.

Wälixanovnıñ tormışı häm icatı turında bik küp fänni kitaplar, povest’lar, p’yesalar, romannar yazılğan, dissertaśiyalär äzerlängän, anıñ tormışı turında bik küp kino- häm dokumental’ fil’m töşerelgän.

Çokan Wälixanovnıñ iseme Kükçätaw däwlät universitetına, Qazaqstannıñ Akmola, Pavlodar ölkälärendäge toraq punktlarğa, 2000 yılda Qazaqstan saqlanu ministrlığınıñ kadet korpusına, Almatı, Nursoltan, Atbasar şähär uramnarına birelgän. 1969 yılda Almatıda Qazaqstan SSR Fännär akademiyase binası qarşında, 1971 yılda Kükçätaw şähärendä häykäle quyılğan.

1966 yıldan başlap Qazaqstan SSR Fännär akademiyase Ç. Wälixanov isemendäge premiya tapşıra.

Avtor - Nazgül Kadırova

Çığanaqlar:

1. Kazak Edebiyatı Ansiklopedisi. (2010). Almatı: Aruna Yayınevi. s. 522-524

2. Leyla Derviş, Khalida Devrisheva. 19.yy. Kazak Türklerinin Aydını Çokan Valihanov Hayatı ve Eserleri, SUTAD, Güz 2016, S. 40, s.128-129.

3. N. P.Veselovskiy. (1984). Meteor. Sobraniye Soçineniy V Pyati Tomah. Glavnaya Redaktsiya Kazahskoy Sovetskoy Entsiklopedii, Tom 1, Alma-Ata, ss. 79-81.



Bäyläneşle xäbärlär